martes, 16 de enero de 2018

ÍNDICE DE OBRAS SUBIDAS A ESTE BLOG

.


INDICE DAS OBRAS subidas a este blog,

que se poden abrir pinchando nos trianguliños dos anos e dos meses correspondentes:

2008
Marzo             DATOS BIOGRÁFICOS            
Abril               CASTROVERDE. Bosquejo histórico-geográfico.
Maio                OS SUEVOS DE BERGLAND
Junio               JUVENTUD BANCARIA -I- a -V-
                      CONTOS DA NIÑA LAREIRA -I- a –III-
                      AQUEL VERÁN EN LUGO -I- a -III-
                      CASTROVERDE na Historia e no presente -I-   a -III-     
Julio                “                                            -IV- a -X-
“                      COUSAS DE POL -I- e -II-
"                      CONVIRTAMOS AS BÁGOAS EN PERLAS -I- e -II-
                      MISCELÁNEA -I-
                      ENTREVISTAS POST MORTEM  -I-  a -V-
                      VIVIR A VIDA -I- a -V-
                      A MESTRA DAS SAIAS LONGAS  -I- a -VI-
“                      ABEL  -I- a -III-
                      SÓ, CABALO -I- a -IV-
                      SEÑOR, PERDÓN -I- a -III-
Agosto            MISCELÁNEA -II-
Septiembre     ARTIGOS ESPALLADOS -I- e -II-
Octubre           ESTA NOITE SOÑEI QUE...
                      MISCELÁNEA -III-
Noviembre      BAILANDO NA PUNTA DUN FUSO -I- a -IV-
                      A NOSA EMIGRACIÓN
                      PASAMOS DAS LAREIRAS
"                      MEUS PADRIÑOS -I- e -II-
Diciembre      UN CRIME DE IDA E VOLTA -I- a -III-
                    VIOLENCIA DE XÉNERO
2009
Enero             APUNTES DE ECONOMÍA  -I-  e -II-
"                     A NOSA EMIGRACIÓN
                    ARTIGOS PUBLICADOS EN GALICIA DIXITAL  -I-  a -IV-
                     IRMANDAMENTO DOS CASTRO
                     SE AS PEDRAS FALASEN         
                     CRÓNICA DUN ITINERARIO  -I- a -III-
Febrero          ¿PÓDESE PASAR? -I- a -III-
Marzo           HISTORIAS INTRA DA BISBARRA  -I-  a -III-
                    MISCELÁNEA -IV-
                     MEDULLIUS
                   MESTRES / ZOQUEIROS
                   CONTOS DO AVÓ
2010
Enero            SALMODIAS PROSÁICAS  -I-  a -IV-
                    AVENTURAS TURÍSTICAS  -I-  e -IV-
                    AVANZAMOS? -I- a -IV-
                    TOPONIMIA DE CASTROVERDE
                     ANDANZAS, CHANZAS E DANZAS -I- a -II-
                    DA COVA DA VALIÑA AO MEDULLIUS -I- e -II-
                    A NETA DE SCHEHERAZADE
"                    TEATRO PARA AFECCIONADOS -I- e -II- 
"                     MORRER?
                    MISCELÁNEA -V-
                     DARÍO -I- a -III-
                     SENTENZAS, FÍAS E RUADAS   -I-, -II-  e -III-
                      DEICA LOGO, NICANOR
                     TEATRO PARA AFECCIONADOS  -III-  e seguintes.        
                     AS FEIRAS DE CASTROVERDE NO SÉCULO XX   -I-  a -III-
                     SAGA DAS CURUXAS VERDES
                     MISCELÁNEA -VI-
                     ARTIGOS PUBLICADOS EN GALICIA DIXIGAL –V-
                     DE PURA CERNA   -I-  a -X-
2012
Mayo              A PARROQUIA
Junio               MISCELÁNEA VII,  -I- e -II-
                      CONFESO E DECLARO -I- e -II-
                      CRIARSE É UNHA GOZADA -I- e -II-
                      CACERÍA DE CICLÓSTOMOS EN IFNI -I- a -III-
                      AS VERBAS –I- a –III-  
Julio               IL PENSIEROSO -I- a -III-
Agosto           IFNADA -I- a -V-
                     IMPACTOS -I- a -III-
                     E AGORA, QUE? -I- a -III-
Setembro       AQUEL ZOQUEIRO -I-
Outubro         AQUEL ZOQUEIRO -II- e -III-
Decembro      OPERACIÓN: CUÑADA -I- a -VI-
2013
Xaneiro          TESTAMENTO ABERTO -I- e -II-
                     VODAS
Marzo             CULTURA HERDADA
Abril               CARTAS AOS NETOS -I- a -V-
                      DA MAN DE MEUS AVÓS -I- a -V-
Maio               EU, PREDICADOR? -I- e -II-
                     CONTOS PARA MOZOS DA TERCEIRA IDADE -I- e -II-
                     QUERIDO MESTRE -I- a -III-
                     AVANTE, TODA! -I- a -IV-
                    DE MOUROS E CRISTIÁNS -I- a -VI-
                    XXXV ROMAXE, EN CASTROVERDE
Junio             DETERXEO DA ALMA -I- e -II-
                    SURCANDO EL MIÑO -I- e -II-
Septiem        CAMPO VERSUS CIDADE -I- a -IV-
                    DE MÁMOAS E DE TALAIOTS -I- a -V-
                    OS MEUS SERIAIS EN “EL PROGRESO”
Diciem          AS MIÑAS CONVERSAS CO XEFE -I- a -IV-
2014
Xaneiro         O VELLO VERDE -I- e -II-
                    CONFERENCIAS -I- e -II-
"                    PREPARANDO A VIAXE -I- a -IV-
"                    ESPALLANDO IDEAS -I- a –VI-
                    LEVARSE BEN É DOADO -I- e -II-
                    PROFESIÓN DE FE
"                     QUE SE SENTE AO CUMPRIR OS 80?
Xuño             É MOI SAN PASAR POLO QUIRÓFANO -I- e -II-
                    DEO GRATIAS -I- e -II-
                    ENTRE LUSCO E FUSCO -I- a -IV-
Octubre         ÁLZATE SOBRE TI MESMO -I- e -II-
                     NON SÓ SE FAI CAMIÑO ANDANDO -I- e -II-
                     QUE TRAIO NA MALETA? -I- a -IV-
2015
Enero             SÍNTESE CURRICULAR
"                    DEIXO RASTRO
"                    AUTOCRÍTICA
                    XA TEMOS A COMPOSTELA -I- a -IV-
                    CON DEUS NON HAI SOIDADE
                    SOLILOQUIOS -I- e -II-
Febrero         VOU CONTIGO -I- e -II-
                    SUCESOS INCRIBLES -I- a -IV-
                    ¡EU SON RICO! -I- a -III-
2016  
Julio               O PRÍNCIPE MIRO EN CASTROVERDE -I- a -III-
                      ESPIÑAS E AMORAS NA MIÑA XERACIÓN -I- a -IV-
Octubre          VOLVERÁN? -I- a -IV-
                      LIBANDO IDEAS, PROPIAS E ALLEAS -I- a -V-
                      ¡SE EU CHE CONTASE! -I- a -V-
Dbre               A SUBXECTIVIDADE DAS VARAS DE MEDIR
2017
Abril               CONFLITO XERACIONAL -I- a -VI-
"                      A IMPORTANCIA, O OURO, DAS COUSAS MIÚDAS
Sept.                XIMNASIA ANÍMICA -I- a -VII- 
2018 
Enero               A GUERRA DE IFNI -I- a -VI-
"                      AQUI ESTOU 
"                      ¿PODO ENTRAR? -I- a -III-
                        ÍNDICE DE OBRAS SUBIDAS AO BLOG
               
                    
-.-


 DEDICATORIA
            Á miña dona, Xosefina, que mo deu todo: 

.Dous fillos, dos que foi a mellor mestra imaxinable.
.Unha felicidade matrimonial ininterrompida.
.Compartimos, co mellor dos ánimos, aventuras e desgustos.
.Administradora, pero non miserenta.
.Estimuloume no traballo e nos estudios, pero tamén na miña obra de creación literaria.

.Por se isto fose pouco, unha cociñeira insuperable! 

¿Estas débedas, son pagables?
¡Que Deus o faga por min, pois eu non podería, nin sabería!
                                    
Xosé María

AQUÍ ESTOU -I-



Aquí estou, loitando e traballando,
mentres o corpo aguante!


Por se serve de estímulo para os nenos pobres.
-.-

Xosé María Gómez Vilabella





¿Mein Kampf? ¡Non, en absoluto, pois a miña, aínda que tamén tivo guerras, guerras de todo tipo, sempre buscou a paz!
-.-


-.-
Eu quédome con Ortega y Gasset, pero con matices, pois pasei a vida loitando e renunciando ás comodidades; iso si, por aspirar só a unha cousa, para min sagrada: a capacitación, a miña evolución mental!
O vello Ortega, no seu “Meditaciones del Quijote”, de 1914, tamén afirmou que, “Yo soy yo y mi circunstancia, y si no la salvo a ella no me salvo yo”. ¡Exacto! ¡Hai que salvar as circunstancias, saltalas, dominalas, con coraxe, con valentía, coma quen asalta un fortín..., para que nos permitan avanzar na nosa vocación, nos nosos afectos, na nosa afección!
-.-


A voda de meus pais

Entre meu pai e miña nai, con permiso de Deus, e colaborando, aos nove meses, como parteira, a señora Josefa do Rego, coa Monarquía en crise, saín ao mundo, en Bergland de Montecubeiro, o 26 de Agosto do ano 1930, pero como andaban nas mallas meu pai no puido ir a Castroverde ata o día 28. (Sec. 1ª, Tomo 48, Pág. 11.642, folio 223).


A casa inicial, orixinal, dos Gómez de Bergland, (fundada e edificada por un Gómez de Neira, procedente da Olga, Caraño), era relativamente grande con respecto ás do entorno labrego, PERO..., o pero foi que o veciño da porta... á tía María, irmá de meu avó e padriño, saltoulle na pluma, facéndolle un fillo. Con iso, meu avó tivo a xenerosidade de parti-la casa, casa e fincas, con súa irmá... para que puidese vivir e criar ao seu fillo con algunha comodidade e con relativa dignidade. ¿O pseudo-cuñado? ¡Ese atopou unha madrileña, e coa mesma, fixo mutis ao outro lado do curral! Con estas circunstancias, o meu natalicio coincidiu cunhas obras de ampliación e de adaptación..., para que coubésemos todos, e de paso para dispoñer dunha habitación onde meu pai dese escola, daquelas de “a ferrado”, que era a súa especialidade! É o que traen as desgrazas, que unhas tiran das outras, sumando complicacións.


Pía na que me bautizaron, hoxe retirada porque a substituíron por unha que alguén considerou “máis moderna”.

O neno, con sete meses (en abril do 31), seguía apegado á nai, ¡co ben que me aleitaba!, pero meu pai, preocupado polo meu porvir, fixo o que estaba da súa man: ¡Participar na votación! Para que votasen as mulleres, pero meses despois, tiña que asomar Clara Campoamor, ¡apoiada, comprendida, polo noso veciño, Manuel Cordero Pérez, (de Riomol, Castroverde)!, así que, entre os dous, convenceron, e venceron. ¿Para que, meu Cordero, “cordero” sacrificado, se ata as mulleres do teu lugar te teñen esquecido, desagradecidas elas? No meu libro “Castroverde na historia e no presente”, digo: “... Nas constituíntes de 1931, en paralelo coa cántabra Clara Campoamor, (Cordero) defendeu o voto feminino, saltándose a disciplina do seu partido, pois os socialistas tiñan medo de que as mulleres votasen en contra deles, influídas polos seus confesores. Naquela ocasión Cordero fixo unha loanza da muller, en particular da galega, así que ben merece unha lauda, tal que en Castroverde...” ¡Está visto que non se pode ser profeta na terra de cada quen! (Xa nolo advertira o Mestre: “Asegúrovos que ningún profeta é ben recibido na súa terra”. Lucas 4:24).
“... Hay una tierra -¡que bella es!-, Galicia, en donde la mujer rinde a la familia y a la sociedad más esfuerzo que el hombre. Éste, sugestionado por la leyenda del bienestar de América, unas veces, impulsado por la necesidad siempre, vino emigrando, dejando a la mujer al frente de la hacienda y de la familia. Y cumplía su cometido con tal heroísmo, que bien merece nuestra admiración...”
Estas verbas, emocionadas, emocionantes, de Manuel Cordero Pérez, con ocasión da súa defensa do voto feminino nas Cortes Constituíntes da Segunda República, foron recollidas por Alberto Vilanova Rodríguez na súa biografía do noso paisano. Cordero naceu en Riomol o 19 de agosto do ano 1.885, segundo localicei no noso Rexistro Civil.
Máis ben autodidacta, estudiou algo en Madrid, na Casa del Pueblo, á vez que traballaba nunha panadería; segundo as miñas referencias, foi un protexido de miña tía Ramona. 


No verán do mesmo 31, fuxindo da crise (os americanos deixaran de frecuentar na Habana a chocolatería-pastelería de miña tía Ermitas, nai da que, no cine, chamaríamos, anos despois, Mercedes Cora), meus tíos viñéronse para Madrid, acollidos á tutela de nosa tía Ramona, (Ramona Lombardero San Miguel, casada con Nicolás Salmerón y García, avogado, farmacéutico, deputado a Cortes, (no 31) e periodista, primoxénito daquel presidente da Primeira República que se negou a firmar sentenzas de morte, etc.). Pararon en Bergland..., onde meu tío Afonso soubo que en Vilalba, ¡outro emigrante!, vendía o seu Ford T, así que aló se foi, para mercalo e levalo a Madrid, onde estaba decidido a poñelo de taxi, valéndose daquel carné que lle servira para face-la distribución na súa pastelería abandonada.
Daquela estancia, transitoria, de miña tía, téñenme contado que, doída de que as moscas, ¡os meus primeiros inimigos!, me tivesen declarada a guerra que lles era propia, ¡pola miña brandura!, tirou do baúl o velo de tule ilusión da súa voda, e coas tesoiras de miña nai fíxome..., outro velo, pero este axeitado para a miña caneta. ¡Gracias, Ermitiñas; e aquí paro para rezarche unha oración de agradecemento, que non de súplica, pois, co boa que eras, aí no Ceo non precisas dos meus pregos, pero eu si que necesito o teu velo..., agora tamén, para defenderme das outras tentacións!
-.-


Polos 30 arriba funme criando, ¡mellor dito, criáronme!, nun ambiente rural de moito apego, as máis das horas debaixo deste hórreo,


mentres os meus traballaban nos seus quefaceres: O avó, de labrego, pero tamén de albeite; a avoa, s. l. (que daba a todas); miña nai, ademais de atenderme, igual atendía, tamén, ás “s. l.” como ás de punto, costura, e manexo de toda clase de ferramentas, pois meu pai, ¡outro polifacético!, tanto lles daba ás zocas, como á aixada, como á escola (tres ou catro meses de cada inverno, uns anos na propia casa e outras en parroquias próximas; precisamente facendo escola en Nixela (Luaces) foi onde coñeceu á súa alumna, Irene, que tamén, precisamente, foi a miña causalidade!
 Por aqueles anos Montecubeiro volveu a ser unha auténtica universidade: Desaparecido, coa desamortización de Mendizábal, o convento dominico, 


Ruínas das encuastras do convento
naquel renacemento cultural, entre meu pai, algún veciño, e uns retornados das Américas, idearon, xeraron, a Unión de Labradores de Montecubeiro.


A Unión de Labradores de Montecubeiro foi una sociedade puramente anticaciquil, creada con fins económicos, recreativos, culturais e cívicos.
Aínda que sexa anticipándome cronoloxicamente, pois o que vou referir pasou no ano 1935. Aquel día díxome meu pai, “Lávate e pon a roupa dos domingos, que esta tarde fan teatro na casa de Córneas (na da Unión) e vai saír na función nosa prima Asunción; xa sabes, a do San Bernabé! Nada máis chegar á casa do Cuco, desde a que xa se vía o balcón da casa da Unión, quedei pasmado de ver unha especie de saba tricolor colgada dun pau: “¡Papá, colgaron unha tela do rabizo dunha aixada...!”. Non houbo torta, que nunca unha me deu, pero si reprimenda: “¡Has de saber, de hoxe para sempre, que a bandeira é un símbolo sagrado da Patria, a súa representación visible; terás que venerala, sempre, e cando ingreses no Exército, xurarás defendela, coa propia vida, se tal fose preciso!”.
Aquela obra teatral fora escrita e dirixida por Arximiro Rico Trabada, un dos fusilados no fatídico, no maldito,  1937!
-.-

A Casa de Xan de Catatrigo, natal dos Lombardero, con galería e todo, foi reconstruída, pagada, polos Salmerón... Pero isto non se entenderá se non menciono, se non retrocedo, ao casamento da tía Ramona. Nicolás Salmerón y Alonso, repudiado da súa Presidencia da 1ª República por aquilo de negarse a firma-las sentenzas de morte, entón, ¡e despois, tamén!, tan de moda en España, veuse para Lugo, ¡desterrado!, de Profesor, onde se dedicou ao ensino. En Lugo seica lle chamaban “O Rei da República”. Colleron unha criada, ¡miña tía, irmá de miña avoa, da paterna!, analfabeta por máis datos, tal e como sucedía daquela coas mulleres das nosas aldeíñas, pero tan grata e tan lista lles resultou que a casaron co primoxénito, tamén Nicolás, (Salmerón García); pero non só iso senón que lle puxeron dúas institutrices, unha de cultura xeral e outra de francés. (Tempo adiante nosa tía traduciría libros para a Institución Libre de Enseñanza).
Miña tía quedou viúva o 26 de xaneiro do ano 1933 (o tío morreu por culpa dunha bronquite crónica, complicada con problemas cardíacos), así que Ramona non volveu a Bergland ata o ano 1935, ¡que diso xa me lembro, e coido que vale a pena referilo!
Viñeron no taxi do tío Afonso, pola estrada de Mosteiro, Afonso, Ermitas, a filla (futura artista e actriz, avogada, Jefe de Prisiones, etc.; no cine, Mercedes Cora), e maila tía Ramona. En Mosteiro esperounos meu pai para indicarlles o camiño de carro, pois o “chofer” insistiu en que ía meter o auto pola corredoira de Mosteiro. Ao chegar á casa do Mazo, ¡tiñan toxos no curral!, Ramona deulles un peso, ¡en prata!, así que, en media hora, toxos fóra! De Veiga era imposible subir a Bergland, así que transbordaron a equipaxe para un carro de vacas, de Pedro de Veiga. ¡Outro peso de prata!, pero aquí, contaba meu pai, o señor Pedro foi tan agradecido que se puxo de xeonllos para darlle as grazas “a dona Ramona”. Este neno, entón con cinco anos, lémbrase de súa tía con toda claridade, sempre vestida de negro, acotío, e cun sombreiro, tamén negro, na cabeza!
-.-

“La República de los Maestros”, que tamén así foi chamada a II das nosas. Documentación. Dun artigo de Daniel Fernández Abella, titulado “Los maestros de la RepúblicaUna de las principales figuras históricas que nos ha dejado la Segunda República es la figura del maestro y uno de sus logros (que pudo llevarse a cabo) es el intento de llevar la educación al pueblo. El intento de alfabetizar un pueblo ignorante, rompiendo por primera vez el monopolio educativo que estaba en manos de la iglesia, fue una de las grandes proezas que trajo la proclamación de la II República…”
Ata daquela a única escola pública de Montecubeiro estaba ao Pombal, nas inmediacións do convento. ¡Unha desgracia para os desprazamentos, na parroquia máis grande de Galicia, que chegou a ter 40 lugares, esparexidos por unha zona montañosa! Candal de Maxide, meu pai, e Tellado de Sagaruxe, con fillos próximos a entrar en idade escolar, puxéronse de acordo en facer unha solicitude, “para Maxide”, mais Tellado acudiu co papel xa feito, ¡poñendo o seu lugar, Sagaruje! Alegou que se equivocara, pero que non tiña máis folios “de barba”, e afirmoulles que o importante era lograr un Mestre, que despois xa iría ao edificio que estaba disposto a construír Candal en Maxide. Nesta foto, actual, consérvase o escudo, oxidado, co testemuño da localidade terxiversada. 


Escola Nacional Mixta de Sagaruje (pero en Maxide)

Meu pai perdía así o seu privilexio de escolar toda a parte baixa da parroquia, pero firmou e asentiu xenerosamente, pensando na colectividade, e desexando o futuro das novas xeracións.
-.-

O capital de miña nai. ¡Coa guerra, levouno o demo! En vez de dote, como a taberna de seus pais, en Pousadela, estaba en plena produción, déranlle, anticipáranlle, á miña nai, herdanza e dote na mesma presada. Fincas rústicas, daquela, ¡nin pagadas en ouro, coa de bocas que tiña a bisbarra! En vista diso optaron por facer dous préstamos, un estudante de Maxisterio e outro de Peritaxe Agrícola, que xa os devolverían cando comezasen a ganar... ¡Cando comezasen a perder, e a peseta viñese a menos, pois, entre o seu casoiro, a guerra, e maila fecundación incontrolada dos prestameiros, aquelas pesetas convertéronse en céntimos! A virtude de meu pai a prol da culturización ofuscoulle a súa prudencia habitual.
Mentres non viñeron mestres para a escola de Maxide, eu asistín á de meu pai; ata que un día... Tan a gusto me sentía que non sentín as apertas da miña vexiga, así que, aguanta que te aguantarás, de tan nervioso que baixei as escaleiras..., ¡a cen! Aló abaixo, ao abri-la porta, fíxeno con tal cegueira que as miñas cellas foron parar ao primeiro dos chanzos, que era de lousa esgrevia..., e menos mal que meu avó estaba cerca, dándolle de comer á besta, así que me recolleu e fixo as curas, ¡con celidonia! No espello aínda me vexo as cicatrices, así que en min foi certo aquilo de que “a letra con sangre entra”!
-.-

1.936
Aquel verán, a tiros no Guadarrama, de parte a parte, os parentes, ¡e nós, deles!, quedamos incomunicados. ¡Eles non tiveron veraneo; e nós non tivemos visitas! Daquela diante do neno apenas se falaba da belixerancia, pero meu pai, tan relixioso como esquerdista, nunca rezaba o rosario sen engadir unhas oracións “polos que morreron hoxe, do bando que fosen”. Tiros só oíra os dos cazadores, así que ben pensei, ben crin, que se refería aos defuntos da bisbarra, fosen ou non da nosa parroquia.
-.-

Agosto do ano 1937.


Nada daquilo se me pode esquecer, pois, a maiores, cando vou á parroquia, alí temos este libro aberto, tan aberto que, ao lelo, apértaseme o peito.
Cheguei a saber moito, moito e moi lamentable, daquela fase da guerra na miña parroquia, ¡con cuarteliño e todo!, pero máis puiden investigar, ou polo menos intentalo, cando, na década dos 50, e durante varios anos, fun conveciño da filla do Xefe da Comandancia de Lugo José López de Haro y del Rey, destinado precisamente, ¿casualmente, adrede?, en Xullo do 1937. ¿Que lle diría seu pai, ou non lle dixo nada, nunca, de tanto que tiña que dicirlle? Se fose hoxe, e co sabido sabido, o primeiro que lle diría eu ía ser que lle comentase a seu pai que era veciña do primoxénito dun daqueles perseguidos, ¡salvado de milagre, como despois explicarei! ¡Deus, que misterios, e que coincidencias, ten a vida!
-.-



No xardín de San Roque, mesmo diante da capela, con miña nai, a comezos dos 40, nunha ocasión na que foi a Lugo ao médico (seu primo, Dr. Vilabella), e me levou: -“Quita a pucha, que imos entrar, para rezar un pouquiño, xa que aquí, aquí ao lado, na casa de don Manuel Portela, foi onde resucitou teu pai...”
Tivéranmo en secreto porque naqueles tempos era perigoso falar de certas cousas diante dos nenos por se, na súa inxenuidade e inocencia, se ían da boca. En resumen:
Que meu pai fora perseguido, buscado e rebuscado, maiormente desde que a Comandancia de Lugo establecera o cuarteliño de San Cibrao, ¿zona de guerra?, baixo o mando glorioso daquel López de Haro.
Os ¿fuxidos? andaban polo monte, pero volvían ás casas de noite, para subministrar, ver á familia, e durmir un pouco; así que, aquela ¿irmandade? de falanxistas e de gardas, vixiaba as casas, para despois atrapalos na ocasión que lles fose propicia. Estoume referindo aos 15 fusilados, pois os perseguidos, os buscados, foron dúas ducias, ou máis!
Meu pai, que era tan bo como intelixente, decatouse diso, así que facía o contrario: Estaba na casa polo día, e ao atardecer ía durmir á pedreira da nosa carballeira, envolto nunhas trapeiras e rodeado do que é habitual nese medio, sapos, cobras, pinchorras...
Levaba así varios meses; miña nai non me dixo cantos; pero unha noite, de enfermo e desesperado, botouse a camiñar para Lugo, polo travesío. Miña nai díxome que fora por Suegos e pola Granda da Amurín, a pé. En Lugo esperou a que dona Lourdes abrise unha ventá, proba de que xa se levantaran, e daquela petou á porta:
-Don Manuel, aquí me ten, de corpo presente. Veño pedirlle que me mande fusilar, se teñen ese capricho, e do que non, faga o favor de darme un salvoconduto para o destacamento de San Cibrao...
Don Manuel, que o coñecía de cando meu pai fora padriño da voda de súa irmá  Carmen, casada co mestre Gómez Ameixide, do San Bernabé, seica lle deu unha aperta e mandouno sentar mentres lle redactaba e firmaba aquel papel da súa ¿resurrección?
A continuación, pasouse por Santo Domingo, onde os fotógrafos Quintero lle fixeron unha fotografía do documento salvador, para... Volveuse nos coches de Castroverde, e de chegado a San Cibrao entregoulles a fotografía no cuarteliño, onde, -segundo miña nai-, nin palabra lle deron ao recolle-lo documento, pero..., ¡deixárono en liberdade!
Con isto sabido, pero xa de morto meu pai, de morte ¿natural?; non, máis ben a consecuencia das enfermidades que o dominaron a partir daquelas durmidas na pedreira, fíxenme coas fincas do entorno da pedreira salvadora, e nela, nesa focha, alcei este refuxio, que o teño como monumento votivo á memoria daquel santo. O único que non lle perdoo foi que me ocultase os desgustos das súas penalidades. ¿Un roxo? ¡Máis ben un mártir!


Outro episodio do 37, polo menos colateral:
Saín da cociña, a por leña, que a tiñamos a secar debaixo do hórreo, e non sei como se me foron os ollos para o lousado da casa grande. ¡Uns falanxistas, tres ou catro, apuntando con fusiles cara á nosa!
Entrei con máis pavor que leña, pero nin tempo tiven para explicarme pois naquel intre asomou un garda por riba da porta:
-“Veña; todos fóra, inmediatamente!”
Miña nai non estaba, que ía no horto; así que saímos, meus avós e mailo netiño; meu avó, por culpa da súa coxeira, colleu a caiada. Na eira, un fatado de mozos; uns, de camisa azul, e outros, de tricorne. No medio tiñan á tía María, que xa a quitaran da súa parte da casa. Naquel intre a metade deles estaban apuntando para a nosa palleira, medio chea de herba seca.
O do Corgo, un tal González, creo que lle chamaban, espetoulle a meu padriño:
-Chame ao seu sobriño, ao Daniel; bérrelle, para que salga inmediatamente, ou comezamos a disparar.
-¿A disparar a que, á herba? Daniel está na guerra, en Asturias...
-¡Mentira! Daniel desertou, que xa comprobamos esas cartas que lle veñen aquí á súa nai; remítellas un amigo...; iso si, desde Asturias!
Naquel intre, unha tronada de disparos! ¡Pobres vaquiñas, se despois tragaron aquelas balas cando lles arrincásemos a herba para dárllela! Eran tan animais, eles, os fusileiros, que pensaban que se podía respirar de cubertos, envoltos no feo.
Ao non darlles resultado aquel tiroteo, puxéronse cos fusís detrás de meu padriño e da súa irmá, disparando ao aire, pero por tras das súas orellas, evidentemente para aterrorizalos.
-¡Se non decides a verdade de onde está Daniel, onde se agocha, non volveredes a velo; e desde o inferno, menos!
Meu avó, nisto, alzou a cachaba e arremeteu contra o chamado “Don José”. Aquel garda, ¿estará a tal momento de garda nos infernos?, púxolles as esposas, á tía María e a meu padriño, e con elas fixéronos irse, con eles, por entre as casas.
Miña madriña caeu ao chan, e eu que non podía levantala. Así estivemos moito tempo, ata que os vimos retornar, ¡sos, e soltos!:
-Leváronos ata a Pedreira do Barro, e alí quitáronos as esposas, pero repetindo non sei cantas veces que volverían a por nós cando dean atopado ao Daniel...
Daniel, Secretario da Unión de Montecubeiro, efectivamente desertara, con dúas picardías: A primeira, que o día da súa, suposta, incorporación ao Exército, era feira de Mosteiro, e tivera bo coidado de ir marcando as solas dos zapatos na lama do camiño, para que súa nai lles dixese ás veciñas: -“Mirade as pisadas do meu Daniel, que pasou por aquí para coller o coche da Liña...!”. A outra era que o noso primo mandaba cartas para súa nai, un sobre dentro doutro, a un veciño que estaba en Asturias, xa incorporado; alí quitaban o sobre de fóra e depositaban no outro a carta para nosa tía María. ¡As guerras, que ademais de matar, fan descorrer”.
-.-



Ao fondo, na beira do Azúmara, a caseta da roda de afiar, hidráulica, do señor Vicente da Ponte.

Alí, alí mesmo, nolo contou o señor Vicente, a meu padriño e a min, nunha ocasión na que lle fomos levar os fouciños da sega:
-Vosoutros queredes poñer a punto as ferramentas de matar, ¡as de mata-lo trigo!, pero aquí, aquí mesmo, o ano pasado amolei outras..., precisamente para que non matasen!
Meu padriño:
-Fala, Vicente, pois o neno, destas cousas, aínda non entende.
-O caso foi que, despois da dar as badaladas das doce, o noso enterrador, Afonso da Cordeira, presentouse aquí diante, coa escopeta ao lombo, precisamente cando eu pechaba para irme á casa, ao xantar.
-¿Coa escopeta...? ¡Sería o fillo, pois, ata que o levaron para a fronte, non quitaba do lombo a escopeta de seu pai!
-Como ben sabes, Afonso fai de todo: sancristán, campaneiro, enterrador...; de todo, menos enterrar con gusto aos fusilados da parroquia, ¡tantos que acubillou o ano pasado, alí, na foxa común! Non sei se Pombal, ou o cura, dixéronlle que tiña que demostrar o bo cristián que era, que collese a escopeta, etcétera, etcétera. Pero Afonso delegou no fillo, alegando fatiga, ¡aos seus anos!, para andar polo monte na busca dos fuxidos. Despois diso, e antes de volver para a casa, antes de darlle a escopeta ao seu rapaz, baixou ata aquí, con ela, e díxome:
-Vicente, ti que sabes de armas, máis có Armeiro de Pena, a ver como fas, aí na forxa, para que esta escopeta apunte pero non mate, que pasa isto, e máis isto, e máis isto..., e teño que darlla ao fillo, ou..., igual me matan a min, por rebelde!
O ferreiro seguiunos relatando:
-Acendín a forxa e quentei un case nada o canón daquela escopeta; despois diso metín o canón na prensa, e..., torcino para arriba, un pouco, que nin se notaba. Cerrei a porta para que non saíse o son do estoupido, e mandeille apuntar a unha táboa do tellado. O tiro saíu, pero non deu na táboa! ¿Ves, Afonso? ¡O teu fillo apuntará, e os que vaian con el pensarán que o fixo, pero...; o tiro levará outra traxectoria, irá parar ao ceo, por riba das cabezas, así que ao roxo terán que matalo os outros, coa escopeta ou co fusil deles!
Meu avó deulle unha aperta de felicitación ao ferreiro, ben afectuosa por certo, e díxolle:
-Se morres diante de min, xa sei a quen teño que rezarlle; a ti, antes que a meus tíos, aqueles que foron frades aí arriba, no noso convento de San Cibrao!
-.-

-¿Xosé, que pasa; por que repenican as campás...?
E meu padriño, sempre irónico:
-¡Muller, ou é que se volveu tolo ese Afonso da Cordeira, ou que..., que nos quere dicir que naceu Abril!
Pero as dúbidas duraron pouco pois deseguida deron en aparecer uns rapaces dicindo, informando, que viñan de parte do Pedáneo, ¡Don Dositeo, da Cernada!, para informar que se acabara a guerra, e que ao día seguinte tiñamos que ir, ¡obrigatorio!, á Misa solemne, con procesión e desfile!
Fomos, ¡claro que fomos, nenos incluídos!, e despois da Misa saíron coas bandeiras e co pendón parroquial, cara a Cepomundín, cantando, ¡como non!, o Cara al Sol!


Cruz da Granda, ou de Matahomes.

Chamabámoslle a Cruz da Granda, ou de Cepomundín, pero o seu nome tradicional, auténtico, era o de... ¡Cruz de Matahomes!, porque alí abaixo, alí ao lado, está a Fonte de Matahomes, onde aquel Silo, mal nomeado nas Asturias, despois da Batalla do Cádavo, e perseguindo nos galegos que fuxiran, acabou con todos eles, cos restantes, que así quedaron os seus restos no rego da fonte, aínda hoxe chamado, Rego dos Ósos.
¡Deus, que ironías ten a Historia! Estivemos celebrando a matanza franquista, exactamente, precisamente, onde aquel asturiano matou aos heroes insubmisos, aos galegos. ¡Como gozaría dona Carmen se chega a sabelo!
De volta, Dositeo (Don!), subiuse, como tiña de costume, a parede do cemiterio vello, diante do freixo de Reigosa, e desde alí deunos unha arenga patriótica, rematada cunha advertencia:
“... A Misa Municipal celebrarase mañá en Castroverde, así que, alí nos veremos. ¡He dicho!”
Agora, no outro mundo, o noso Pedáneo desenganaríase de que as Misas merecíanas, debían ser, polos ¿rojos?, xa que, de feito e de feitos, eles eran, foran, máis cristiáns cós verdes e cós azuis, todos xuntos.
-.-



En plena guerra, pero non sei a data pois meu pai, ¡o medo é pardo!, destruíu, queimou, aquela carta... ¡Unha carta do propio Alcalde de París!




Nunca houbo unha fronteira máis cerrada, máis pecha, que aquela das dúas Españas. Aquela carta..., mandáralla noso primo José Lombardero Gómez, desde Madrid, ao Alcalde de París, tan amigo dos Salmerón que, cando morreu nosa tía, envioulles unha coroa de loureiros, ¡en bronce!; por carta pregáranlle que remitise a adxunta a José María Gómez Lombardero, de Bergland, (zona franquista), anunciándolle/anunciándonos que morrera a tía Ramona, e que fora enterrada no cemiterio civil de Madrid, no panteón familiar dos Salmerón. (Mesmo enfronte do de Pablo Iglesias). Aquela nova foi o anticipo doutra, tamén tremendísima, pois o propio Lombardero, ao terminar a guerra...
Contareino máis engorde, aínda que sexa saltándome a cronoloxía: No Nadal do ano 1939 petaron á nosa porta, en Bergland. ¡Sorpresa maiúscula! Era meu tío de Pousadela, co carro das vacas, acompañado de Lombardero, conserxe do Banco de España, en Madrid, que, aproveitando unha remesa de cartos para a oficina de Lugo, pediu ir con eles, de escolta..., e de paso tróuxonos un colchón, de miraguano!
-Este colchón que traemos no carro é un relembro da tía Ramona, que o retirei para vosoutros... Cando entraron en Madrid os franquistas quitáronnos todo aos herdeiros, todo menos o mobiliario do piso: As minas de plomo e prata (non lembro de onde dixo que eran), as casas da calle Pardiñas, a farmacia, etcétera, etcétera. ¡Todo, menos o mobiliario!
...
-Non., non podo quedarme a durmir, que volvo para Pousadela, e mañá, a Lugo, no coche da Liña..., que me esperan, para regresar a Madrid, os do camión do Banco...
Na casa déronlle un xamón, fabas, e non sei que máis; ¡coa fame que tiñan, que pasaban, daquela, en Madrid! Pero eu, a cambio, durmín nun colchón histórico..., de miraguano!
-.-

Dies irae!
Nesta etapa da infancia na que os nenos precisan/precisamos, tanto como comer, paz, amor, apego, comprensión, tranquilidade, comunicabilidade, séxase, ambiente feliz, eu, e coma min supoño que unha boa parte daquela xeración española, o que tivemos ao noso redor foi loito, tristura, silencio... ¡Un inferno, que ameazaba con facerse eterno!
Cos nenos só falaban o imprescindible, por medo ás nosas indiscrecións; ¡pánico a que na escola, ou na veciñanza, soltásemos algo que despois fose propalado, terxiversado, e chegase ás orellas do inimigo, tantos, tanto Satanás que tiñamos ao noso redor, dispostos a levar as familias, toda a familia, a un desenlace fatal.
Rezar rezabamos, iso si, pero ata con pouca devoción pois, na colectiva, ao lado de cada quen había, podía haber, un fariseo, que ben se lles notaba a súa hipocrisía, a súa falsidade, o seu odio, común e recíproco. O resto, traballo; traballo, fame e silencio. Nunca esquecerei, por días de vida, aquelas sobriñas do Cura de Castroverde, pedindo polas casas moedas de prata e xoias para o aguinaldo do soldado; e aos poucos meses, na feira, en público, non faltou quen lles recoñecese, ao lombo, algunha daquelas xoias “misericordiosas”.
¡Canto lle teño que agradecer a miña nai por tantos paxelos de punto que me fixo para librarme daqueles fríos, daquelas intemperies, que incluso lle escribiu a unha tía que tiña en Montevideo, e de aló recibiu un paquetazo de madeixas dunha lá que era pura calefacción! Daquela lá incluso lle fixo ao Mestre de Maxide dous ou tres pares de medias, que as usou coas súas almadreñas, varios anos.
¿O Mestre de Maxide, don Jesús? Tampouco se me esquece, tampouco: Tiñamos un Cara al Sol tódolos domingos, mesmo diante deste freixo de Reigosa,


¡Freixo de Reigosa, en San Cibrao; por min, e ante min, noméote Cronista de Montecubeiro na Idade Contemporánea: Xa naceras cando se despediron os últimos dominicos; despois tapácheslle o sol ao Pedáneo Dositeo; presenciaches o paso dos cadáveres, camiño do cemiterio vello, daqueles fusilados de Agosto-Outubro do 37; logo viñeron as procesións parroquiais, e algunha que outra festa; por se isto fose pouco, aquí estabas, tan solemne, en Agosto do 2003, para dar testemuño, na túa vellez, desta conmemoración democrática daqueles inocentes, que non tiñan máis delito co de ama-la cultura; con todo iso, torcícheste cara ao sol, agora si!   

ao saír da Misa, cerimonia indefectible do señor Dositeo da Cernada, daquela Pedáneo da parroquia, como remate das súas arengas; pero isto, para os nenos, era un ritual a maiores pois na escola de Maxide, ¡como en todas!, cerrábase a semana con outro Cara al Sol, chovese ou nevase.
En Bergland, na miña casa, meu pai ben que se preocupara de esconder libros e papeis no faiado do cuarto novo, no da súa escola, xunto con un sabre que se lle esquecera nunha das súas viaxes ao irmán de miña avoa, garda de Asalto en Bilbao, pero..., ¡aquel paniño! Tratábase dun paniño de seda, coa tricolor nos catro lados, e nun dos ángulos un estampado perfecto co retrato do sogro de nosa tía, Nicolás Salmerón y Alonso. Aquel paniño quedáralles esquecido nun curro dun caixón da cómoda de miña nai, así que o neno, ¡non hai mellores policías cos nenos!, deu coa reliquia, e gardouno coidadosamente no peto do seu calzón de pana. Un día daqueles, na escola, farto de tanto Cara al Sol, o demo me tentou de sacar o pano maldito, e sonarme con el ostentosamente diante de don Jesús e de toda a escolanía. O mestre colleume do brazo, despediu aos outros, nenos e nenas, e con iso pechou a porta do colexio deixándome dentro! ¿Ata cando? Non puiden saberlle a intención pois..., nada máis irse o Mestre, abrín unha das ventás e tireime ao horto traseiro; do horto á casa, pero non llelo contei..., polo medo a recibir outro castigo!


Salmerón, pai e fillo, no retrato que conservo deles.
-.-

Os milagres da pez da bota. Esa manía, ¿ou necesidade?, de cerra-las fincas, fose con paredes ou con chantos, entretivo a meus pais nunha pedreira, aló en Sarille, semanas enteiras, chovese ou nevase. ¿E o neno, mentres, que? O neno, que igual tiña vocación de arquitecto, alí arriba, ¡facendo casiñas, paredando cos escombros, co rebo, da canteira!
Ata un día no que o venceron as friaxes e mailas choivas, colleu tal catarreira que tiveron que devolverme á casa no carro das vacas, entre os chantos. O médico máis próximo, daquela, estaba en Serés, así que meu pai, coa egua da casa e maila de Brais, que lla pediu prestada, unha para el e outra para o médico, aló se foi, ao trote.
Chegou don José, e seica me auscultou; que iso me dixeron pois eu, coas febres, ausente, por completo. Despois pediulle a meu avó a bota do viño...
-Don José, primeiro aténdanos ao neno, que pouco lle falta para morrer, e despois xa o convidaremos, e non só con viño, que tamén temos augardente.
O médico, sen contestarlle, colleu a bota, e baleirouna no vertedoiro; seguidamente esgazouna, cortándoa en dúas follas co coitelo grande. Quentou as follas na lareira, e a continuación pediulle os tirantes do seu calzón a meu pai:
-Vostede colla un cinto, ou..., átese cunha lea!
Subiu á habitación, e apartou a saba, para, de inmediato, pegarme as follas da bota, unha por diante e a outra por detrás, coma quen pega dous selos de Correos. O neno seica lanzou tales berros que se oían na veciñanza, a pesar de ter os pulmóns atascados! Pero non puido quitarse aqueles coiros porque o médico deixoullos ben pretos, atados cos tirantes de meu pai.
Agora xa o sei: Unha bronquite tamén pode curarse, ao animal, iso si, coa pez ardente dunha bota das do viño. ¡Canto evolucionou a menciña!
-.-

A parroquia de Montecubeiro, ¡zona roxa, zona de guerra!, tan empecatada a consideraban, bispado incluído, que tivo, dous ou tres anos seguidos, un novenario misional, predicado por franciscanos. No primeiro deles o frade de Herbón, nunha catequese intensiva que precedía ás prédicas, encargoume que lle dixese a meu pai que falase con el, ¡sen falta!
-Su niño me supo el Astete del derecho y del revés; ¡será un buen sacerdote!, así que, con su permiso, me lo llevaré para Herbón, donde estudiará la carrera eclesial, gratis, sin gasto alguno!
Meu pai, sen vacilación, díxolle que nones, que rotundamente non, ¡mentres non se levantase o celibato obrigatorio dos relixiosos! Así que, aquí me tedes, ¡casado, e ben casado, a Deus gracias! ¿Que hai falta de curas? ¡Agora, si, pero daquela, non, así que teño para min que a Igrexa non tivo problemas, nin maiores consecuencias, coa oposición de meu pai!
-.-
.../...

Pasa a
AQUI ESTOU
-II-
Xosé María Gómez Vilabella