DE PURA CERNA -I-

Baía de La Habana

Do Pradairo ao Vedado

Auga salgada na bocana do seu porto:
¡Dúas: sal mariña e sal das bágoas,
que primeiro foron as dos escravos negros,
e a continuación as dos nosos galegos!
-.-

Dedicatoria:

Á miña filla,
María da Estrela,
que algo tivo que ver coa nosa emigración
xa que foi xerada en África, para nacer, ao retorno da mesma,
en Lugo.

Xosé María
-.-

¡Quen canta e baila, os seus males espanta!,
que iso dicimos, e facemos,
os de Montecubeiro.

Singraduras:

Da muiñeira á rumba, e da rumba ao chotis.
Música e bágoas.
¡Menos mal que Herminia tiña moita cerna e pouca albura,
tal que os pradairos da súa serra da
Ferradura.
-.-

Esquema deste relato:

Tese. Trátase de formular, utilizando a biografía da nosa Herminia, un canto, unha loa, sobradamente merecida, á muller emigrante, particularmente transatlántica. Secretos inconfesables, carencias, morriña... Por ende, dela/delas, non se pode facer unha literatura que non sexa cordial, forte e doente, porque, doutro xeito, resultaría falsa e anacrónica, fóra de contexto con respecto á mentalidade e ás vivencias daquelas infelices naquelas negruras dos séculos XIX/XX.

Fitos de referencia. Estamos nunha perspectiva consolidada, pousada, asentada, que deriva daquela Guerra (1895 / 1898), de:

Separación, con respecto a España;
ou de
Unión, de adopción, con respecto ao Tío Sam.

Tempus. Como núcleo, esta acción, esta reflexión, situámola, iníciase, no primeiro terzo do século XX. ¡Onte, onte mesmo!

Estrutura. Predominan os diálogos reflexivos, acaso en prexuízo da fluidez narrativa, pero isto obedece a unha construción inevitable, de resalte, de contraste de contidos, que neste caso ten que ser, en honor á verdade, á realidade, fondamente humana, coloquial, introspectiva e intimista.

Xustificación. Con respecto á nosa emigración, en particular á transoceánica, pásanos o mesmo que coa lúa: A parte de acó, a visible, de tan inmediata que é, que foi, pode ser monótona, e por veces, insignificante. En verbas de Juán Soto, a emigración galega está saturada de rupturas de vínculos, con perda de referentes e de coñecemento directo. En definitiva, que todo, ou case todo, maiormente na parte de aló, foi escurantismo, pois nin eles contaban, nin os da casa lles preguntaban, ¡para canto máis os veciños, as terceiras persoas!

Resultante. Precisamente nesas lagoas, neses piagos, puxen a navegar este bosquexo, con catro bits por remos. Simplemente catro pinceladas de bosquexo, de aproximación. En esencia, un chisco de reparación histórica; ¡algo así! Por outra parte, o aporte das nosas migracións é inconmensurable; tanto, que nin cabe nos libros, ¡se acaso, no peito! Non obstante estas dificultades, en honor á nosa Herminia, á súa lembranza, que o ten merecido, ¡avante toda, paisanos, que nesta páxina saímos para América, de par súa, feitos unha sombra!

Campus. Tratándose da nosa emigración, as fontes principais hai que buscalas no rural, no interior. ¡Media ducia de fillos, ou máis, salvo que a moza casase de vella! Manaron, e mamaron, todos eles, dun rural carente de oportunidades; limitado, engurrado, e coas cavadas, coas decrúas, esgotadas; como pouco, desde o XIX. Un medio, un mundo, un país irritado e irritante; profundo, e ademais saturado de parasitos e de intermediarios, de conseguidores, vulgo caciques, dos que cumpría fuxir, salvo que foses un fidalgo! Nestas circunstancias era cousa de irse tras do sol, ao lonxe, canto máis mellor, que por aló adiante, nese Poñente, estaba, descubrira o propio Colón, aquela Cuba incógnita, unha Cuba de ouro..., ¡aparente! Suxestiva, magnética, romántica..., da que contaban e non paraban aqueles homes que foran á guerra, en particular aqueles milites, aqueles galegos, do famoso, ¡do calamitoso!, VII Batallón.

¡Terra na Habana....!

E para máis facilidades, sen aixada, sen sacho; só con tombar a cana: unha machetada, un corte limpo, e..., ¡zas! ¿Que máis se podía pedir naquelas angueiras habituais, crónicas, cotiáns, que o noso pan de cada día? ¡Pan limpo, fresco, sen balor! ¿Naqueles tempos, con aquelas fames endémicas, en constante depresión, con aquel desespero, que nin cartos había para redimi-los foros, para acadar un mínimo de independencia económica? ¿Aquel sometemento, en corpo e alma, ao rendeiro do lugar, de cada lugar, de todos os aseñorados, que eran os máis? E tamén, ¡tamén!, para dota-las mozas, e para paga-las cotas do servizo militar, con esa África tan temida, en guerra constante!

Como os galegos non pedimos, nin esiximos, que non vai co noso carácter, coa nosa idiosincrasia..., ¡daquela, emigramos!

-.-

... esa triste, infeliz y lejana isla estará ahí después del último indio,
y después del último español,
y después del último americano,
y después del último de los cubanos,
sobreviviendo a todos los naufragios,
y eternamente barrida por la corriente del golfo:
blanca y verde, imperecedera y eterna.

Guillermo Cabrera Infante

Pasado este centenario, (¡Grito de Baire!), será digno e xusto facer unha evocación, metade historia / metade lenda, daqueles próceres de ámbolos dous países:

Por España lidaron, ¡e perderon!, Martínez Campos, Weyler, Vara del Rey, Ambrosio Feijóo, (aquel tío da lata, ese que fixo famoso o Rastro de Madrid, ¿ou foi á viceversa...?), enfrontados ao gran Martí, a Maceo, a Máximo Gómez..., que se non acadaron unha independencia plena porque pasaron de matamala a matapeor, polo menos si que o intentaron.

Mais, o que é para este autor, afeccionado aos antiheroes, e acaso, tamén, para algún dos meus, posibles, lectores, heroicidades meritorias, caladiñas, privadas, son / foron aquelas do pobo raso; ¡aquelas, si!

Os sufrimentos, as valentías, dunha barafunda de cen mil paisanos, nosos, de onte mesmo, homes e mulleres, nenos aínda, amontoados / embarcados naquelas tolas náuticas, naqueles barquiños do fume, ¡todo fume, e menos mal que estaban afeitos ás lareiras e ás moreas dos propios terróns!, ameazando un naufraxio en cada milla, soprase de onde soprase, con lúa ou sen ela...

Listos e dispostos, eles, todos, para reencher aqueles ocos das explotacións caribeñas nos anos seguintes á..., ¿derrota, liberación, traspaso?, con tres ou catro semanas de horizonte verde-mar, durmindo nunha mestura tal que nin na corte das ovellas! Abrazados ao atado da súa muda...; ¡e para iso, non todos, que poucos a levaban! Algún, en zocos. Sen calzón interior, por suposto, e grazas que o Caribe é quente, e quenta á xente, de mil maneiras, ¡fomentando, de paso, a mestizaxe!

Todos de consún, dispostos a loitar; ¡en contra do que fose, pero maiormente da fame! Listos para refugar o seu caldo de verzas, ¡e verzas houbese, que as había que compartir cos paquidermos do cortello! Deixaron, cada un, o seu pote familiar pendurado das gramalleiras respectivas, ¡e dentro do pote, o último torresmo da tempada! Pero aló adiante, mar adiante, en Cuba, ¡terra había!, que tal lles dicían, a pesares de ser unha illa, un caimán durmido, un bolo de masa estreito e longo.

Así, con esta bagaxe, botaron a andar, ou máis ben a navegar, embarcados, estibados ao tun-tun, aqueles milleiros, ¡que nunca un mapa viran!, naquel éxodo, naquela esperanza atroz, cara á terra prometida. Uns, amparados, coa esperanza posta nun Aarón que os reclamaba desde a outra beira, pero os máis deles ían/foron da man do propio azar.

Quen encadra perfectamente, exactamente, neste cadro das nosas aventuras/desventuras tropicais foi unha señora da miña parroquia, das casarías de Vilar, da que moito se ten falado na miña infancia; ¡tanto, que non se me vai da retina, por moito que cambie de gafas! Unha muller única, dunha peza: ¡o que se di sen sámago, cerna pura!

Nesta evocación pretendo conta-la súa historia co máximo rigor posible porque creo que o deixou merecido; e logo que ma sei ao detalle, por circunstancias que non veñen ao caso.

Por outra banda, tamén quixen facerlle caso ao crítico Joan Fuster naquilo seu de que, en toda narrativa que se prece, sobra a metade, pero, na práctica, de postos a relatar, resulta que, ou se contan as cousas coas tonalidades precisas ou se está calado, pois sen carga-los grises, sen descubrilos, non hai contrastes, non se forman imaxes.

Para grises, aqueles que pintou Castelao referíndose precisamente á emigración transoceánica; un Castelao que se non era bo pintor, bo debuxante e bo sociólogo si que o foi, que iso ninguén o dubida:

Vin o triunfo e maila derrota de moitos galegos,
pero endexamais ollei a súa felicidade.

-.-

Había..., ¡existe, hai, segue producindo, pero está descoñecida, incluso concentrada, ou reconcentrada, parcelada; séxase, desfigurada; máis que renovada, avellentada!, unha parroquia moi grande, moito, con máis superficie que moitos concellos; e importante, tamén, moito; aló arriba, no interior deste país; exactamente na provincia de Lugo. Tan montesía, tan..., ¡montaraz!, que derivou o seu topónimo da propia orografía: ¡Monte dos cubeiros! Tal que un camión de barricas de carballo ciscadas polas abas do Pradairo. ¡Monte Cubeiro! Bidueiros, freixos, carballos, castiñeiros, pradairos... E logo que ten, ¡tivo!, tantas ermidas como fontes; e cada fonte xerou un río, ¡dos grandes! Unha ducia deles, que por algo lles chistou aos eremitas; por iso se pousaron neste Couto aqueles frades... Sibaritas eles, tal que o deposto Frei Isolino, motivador dun incidente que deu lugar a que o Papa Inocencio IV, no 1249, deixase de lado a súa inocencia e mandase abrirlles aos nosos frades un expediente informativo...

Entón, ¿esta xente de Montecubeiro provén/vimos daqueles frades...? ¡Ben puidera ser, pois naquelas soidades ninguén discutía tal xurisdición, tales dereitos, prima noctis incluída!

Aqueles frades..., ¡a cal máis testán!, eran tan ferreños que, por dúas veces, asentaron o seu convento na cabeceira do Couto. Será que daquela xa existía iso do trasacordo... Un priorado, que esa foi a súa xerarquía, dedicado, de primeiras, ao San Martiño, aquel da capa compartida... E despois, anos, ou séculos, máis tarde, pasáronlle a garda, o padroado, ao glorioso San Cibrán, que tamén lle dicían, e din, Cibrao, ¡santo da boa mao! Suponse que foi para facerlle contrapeso ao Señor Santiago, aquel Matamouros... Disto contaban aqueles frades que o noso San Cibrán, sendo bispo de Cartago, enfrontouse a un tal Valeriano, e tamén a un tal Galieno, así que, ¡o natural, decapitárono! Foi a mellor forma de facerse santo..., sendo mártir! Concretamente nunha praia, no ano 295, que iso din os eruditos, seus biógrafos. Os bérberes decapitárono, en efecto, que iso é histórico, pero aqueles frades do noso Monte Cubeiro upárono, definitivamente, a 800 metros por sobre do nivel do mar, ¡nunha peaña de cerna de carballo! Alí segue, que alí está, na igrexa parroquial, entronizado e sen couza que o decapite, ¡coa mitra ben atestada! Porta un báculo, tamén de carballo, por suposto, ben lixado, pois a estes do Monte non se lles escapa un detalle...; ¡os únicos que fuxían da parroquia, e algún deles para non volver a pisala, eran os emigrantes!

En canto á función daquela granxa, ¡daquela granxería!, frades e criados, consontes eles, recadaron, primeiro, para o mosteiro de Lourenzá, e despois para o de Lugo, que era máis grande, residencia dos grandes, ¡e por ende, máis comían, máis larpaban!

Con isto dito, aínda falta o principal para o tema que nos ocupa, que nos preocupa: Que foi a primeira parroquia de todo Galicia que mandou un emigrante ás Indias. ¡Mal precedente! Digamos, para os incrédulos, que o Arquivo de Indias segue en Sevilla: Aquel intrépido, ¡ou esfameado, que tanto monta!, foi un tal Pedro Muñiz de Carvajal, que marchou ao Perú, traspasando Despeñaperros, polo Wad-al-quevir abaixo, ¡polo río grande! E despois, pola mar océana, ¡que todo lle era pouco! Embarcou, -que o rexistro está datado, indeleble-, no ano 1560, e fíxoo en calidade de criado dun tal Licenciado Briviesca de Muñatones.

Aquel rapaz, o tal Pedro, era fillo de Ana Muñiz, do mesmo Monte Cubeiro, que outro non hai, que o tivo bravo; enténdase, de solteira, antes de casar cun Carvajal. ¡Outro de carballo! Don Cristovo sería, ou non, galego, da vella Gallaecia, que ese nunca declarou o seu berce, a súa real procedencia; nin en Lisboa, nin en Palos, nin en Sevilla... ¡E tampouco en Granada, e iso que se trataba da Santa Fe! (¿Falaríalle á Raíña, poderíalle falar de cerca, por culpa daquela camisa, aqueles votos tan sucios?) Polo que fai ao noso Pedro, aquel Pedro Muñiz de Carvajal, aquel si que era galaico, sen a menor dúbida, que se identificou sen complexos nin receos: ¡como que era do Monte, do noso, do propio Montecubeiro!

Ítem máis, máis efemérides deste lugar, algunha delas tan notable que sería pouco gravala en bronce: A última resistencia, a definitiva, heroica, dos nobres galegos contra as mesnadas, en contra das mesnadas, ou máis particularmente, en contra dos tributos daquel Rei impositor, abusivamente imposto, ¡inefable!, de mal nome don Silo das Asturias, aquí foi, aquí mesmo, neste Monte dos Cubeiros, que diso dá fe o Cronicón daquel Afonso III: Populos Galletiae contra se rebellantes in Monte Cuperio...

Tempo adiante, case onte, na de 1936, esta parroquia foi declarada, oficialmente, Zona de Guerra! ¡Dramático honor, dramático error! Con abonos dobres para os gardas e para a Falange; quere dicirse, con abonos de campaña. (Falanxe, para os eruditos: ¡Un cacho-un-deo! Tódolos dedos teñen falanxe, falanxina e falanxeta, ¿non si? ¡Tres ósos! Por contra, aquilo das frechas, ¡cinco!, non era un cachondeo senón a man enteira: ¡unha metonimia!) Do que non hai constancia é de que fose tomado este Couto, esta parroquia. ¡Nin tomada, nin vencida; nin daquela, nin nunca! Houbo una excepción, para confirma-la regra: ¡Aquelas heroicidades medulliensis, fuxindo dos romanos cara ao Monte das Lagoas, (hoxe Mons Ciro, do nome do conquistador), despois de que nos copasen o Azúmara, que é outro río, ademais de aurífero, montecubeirense! Aqueles castrexos defendéronse con heroicidade: ¡con paus e pedras! Castro da Graña, ¡terras de pan levar! O de Maxide, onde dispoñían dunha grade de ouro para grada-los folgados. Castro de Sarceda, ou dos Manantíos, antemural dos castelos, ou valados, daquel mons tomado, cercado, trotado, por Ciro, por sobre da cinsa dos nosos entregos. Groba da Ínsua, onde lavaron o noso ouro aqueles fillos da Loba Capitolina..., ¡por se non estivese limpo!

Daqueles romanos, fóra das Vilas e dos Vilares, nesta parroquia pouca constancia hai, pouco quedou, que nin restos deixaron, salvo, se acaso, as minas férreas, entre elas as do Iladrán, así que os suevos, ¡que eran máis suaves!, deberon atopa-lo noso Couto baleiro, ou case, xa que nel fundaron unha parroquia, a do Santo Estevo, na Valga de igual nome. Ao terreo circundante, aos outeiros inmediatos, chamáronlles, con toponimia importada, pero ben explícita, ¡Bergland!

Con isto sabido, ou mostrado, ¿pode considerarse, pode chamarse, irredenta, a parroquia actual? ¡Coido que non, que parecería excesivamente rotundo, e incluso pretensioso!

Tantas cousas pasaron neste Monte, neste monte e nos seus cubeiros, nas súas abas, nestes vales, que, se fósemos a contalas polo miúdo, ¡nin con tódalas súas árbores, tres leguas de bosque, en cruz, para tirar o papel necesario, fose de ámboa ou de máquina! De momento coido que bastará con saber algo da nosa Herminia, ¡que é outra reminiscencia xermánica! Saíu de ermín, grande, poderoso; un semideus da mitoloxía nórdica, así que, lembrémola, presentémola, que ben o merece, e se houbese algo máis de agradecemento cara aos emigrantes, ¡monumento teríamos, ou faríamos!

-.-

Herminia, unha criatura agraciada, ¡ou desgraciada, segundo a perspectiva, segundo o ángulo que dela tomemos! Unha muller singular; si, talmente. ¡Sobranceira, única! ¡Unha sorpresa, que moito deu que falar; moitísimo! Para ben e para mal, que iso da unidade de criterio..., ¡só nos irracionais! Daquela alzarémola do chan, do esquecemento dos nosos paisanos, para levala aos papeis, empapelándoa, definitivamente, ¡para honra e gloria da súa sona, que non foi cativa! Xa que non lle fan, xa que non lle poñen esa estatua, que diso non hai trazas tal e como vai esta parroquia...., ¡talmente a ceacú!

O miolo da cousa, a índole do seu tempero, aqueles azos, aquelas forzas, casemente titánicas, foron obtidas, tiradas, da propia fraqueza, ¡que aí está o mérito! A súa fuxida desesperada, cara adiante, ¡sempre adiante! Esa catapulta que a levou..., ¡a onde a levou!, estivo, xerouse, debeuse, a un incidente familiar, un contratempo do máis común, ¡aquel das ovellas...! E todo por culpa duns lobos...

Por culpa dos lobos, en efecto, ¡Manuel incluído! Manuel, si; outro, outro lupus, aquel ..., ¿señor? ¿Manuel? ¡Deus connosco, segundo o santoral! E fará falta que o estea, tratándose daquel home...!

Manuel, Manuel de Maxide, precisamente dese lugarciño onde naceu e se criou aquel frade comendador do mosteiro cisterciense de Meira, era un tipo arrevesado, complexo; acomplexado diríamos hoxe. Un..., un arquetipo, que acaso non caiba neste relato, salvo que non entremos en detalles, por capacidade que teña este ordenador, este aparello, este tear no que estou tramando, informatizando, a dedo, estas biografías tan singulares, tan distintas.

Ao señor chamábanlle así, de Maxide, Manuel de Maxide, polo nome do rueiro da súa procedencia. Un fulano deses que meten medo aos pícaros; ¡e aos grandes, tamén, se se terza! De atopalo nunha corredoira o mellor era subirse aos valados, ¡antes de darlle a paz! Máis ben por causa da besta, do seu estoupar nas pozas, que se lle daba ben o de facer de centauro. Bambeando na cabeza, que non a controlaba; nin a cabeza nin a besta, acaso por culpa daquela augardente do Cuco...!

O tal Cuco adoitaba pasa-los invernos tras dos tizóns da súa lareira, xogando coa tise ao dobre ou nada; tusindo a todo volume. A señora Vitoria, súa filla, que de "Cuca" só tiña as grazas, prestadas, atendía á clientela no entrementres, cuquiña e simpática que era, ¡menos á hora de cobrar!

Porén, volvendo ao noso Manuel, nunca se soubo que a torda desmontase ao bo do señor, pois o que é para a casa onde casara, séxase, para o Vilar da súa dona, ¡eles volvían! Animal sobre animal, por suposto; ¡un centauro perfecto, compacto! Aínda que estivese amencendo, pero, ¡o que é volver, volvían! A besta, para roer no toxo; ben picadiño por certo, que niso Manuel non escatimaba, que para iso dáballe ao ril con soltura, ¡por comenencia! Ao panameño tardáballe por quenta-las zocas na lareira, que máis dunha vez retirounas fumeando...; decatábase diso polo cheiro das súas medias de la; ¡só por iso!

Manolón era alto e fraco, tal que unha panca das de sacudi-los castiros. ¡Era o que pasaba con aquelas avitaminoses, que a uns encollíanselles os ósos, e aos outros estirábanselles! Antollos xenealóxicos, supoño.

No caso deste Manuel, que era fillo dun arrieiro, e os machos, daquela, utilizábanse para a carga, ¡só mercadorías!, escangallouse de tanta andaina, sempre polas corredoiras, detrás dos machos de seu pai: ¡desde o barrelo, desde a caneta, ata que lle saíu a barba! Seguramente diso lle viña aquela identidade, aquel complexo bestial, de centauro, pois o tal Manuel chegou a ter montura propia, tempo adiante, cos catro dólares que gañou en Panamá, naquelas obras interminables, infectas, do seu famoso Channel, que daquela a maquinaria estaba máis ben no brazo de panca daqueles pancáns estranxeiros, que os gringos só pagaban, ¡ou malpagaban!, á vez que dirixían, ¡que era o seu! Alto e osudo, por tanto; coas fazulas recachadas. Á súa propia dona, dona Silvina, -Silvina, que non silvestre, e iso que a pobre sempre viviu asilvestrada-, dicía que as tiña así, deformadas, as fazulas do seu home, de tanto darlle ao dente, mais, como era un corpo desagradecido, de mala entraña..., ¡roía pero non enchía!

Acaíaselle malisimamente mal dobra-los cadrís; tanto, que un dos seus ditos máis reditos era aquel de que, ¿quen sería o fillo de puta que inventou isto de dobra-las bisagras para gaña-lo pan? Como era un mal costume, segundo o seu criterio, segundo a súa experiencia, de retornado do Panamá automedicouse: ¡deuse á virtude de cabalgar, no que fose! ¿Non si, señora Silvina? E menos mal que lle saíu goro, que dous ou tres folgazáns non hai casa que os resista, ¡nin ricas nin pobres!

Para completar o cadro, un retoque facial, final: Manuel gastaba un bigote notable, inesquecible, inconfundible, ¡áspero coma unha vasoira! Bífido para máis personalidade, que se coidaba moi, moito, a miúdo, de retorcerlle as puntas, ¡as pugas!, imitando a un amigo seu, seguramente un sosias mexicano, do que falaba a miúdo, e sempre con grandes chufas para darlles a saber aos veciños do seu Montecubeiro a importancia da xente coa que se tratara por aló adiante, naquel entremares panameño. Tanto falaba del, que ata debe ser o seu único cuate na ditosa Panamá, naquel inesquecible canal.

Pelo crecho, delongado por riba das orellas, tanto ou máis cá palla de cubrición dun palleiro, que así lle resultaban fuxidíos, xordos, aqueles pavillóns; só oía, só atendía, ás comenencias, ao que lle conviña atender. Se chegan a decatarse diso os carrizos, ou máis exactamente, se del se confiasen, daquela..., ¡daquela farían o niño nas propias orellas do señor Manuel! Presumía de indiano e demostrábao coas credenciais sempre á vista: Un bastón, unha caxata, de bambú, desas de mando en praza, que para si a quixese un coronel do Tercio. Empuñadura labrada en prata, embutida polo menos un palmo. Leontina de ouro; apagado, murcho, así que, ou era baixo ou estaba sucio. De pendantif, pendurado da leontina, unha moeda, grande e cotrosa, tamén de ouro, por suposto, cos elos mal soldados, pero nunca a perdeu. ¿Aquel dólar tiña, ou non tiña, o seu cóndor emblemático, regulamentario? Se cadra, si; igual o tiña, pero aló abaixo, debaixo, ao fondo, ¡por debaixo da lorda!

No resto, a estampa do ínclito Manolón podía pasar, pero...; ¡o inadmisible era aguantarlle aquelas xenreiras, crónicas, reiterativas, perseverantes, perversas! ¿Daquela, deixámolo pasar, escoitámolo? Haberá que facer un esforzo para non tirarlle este libro..., ¡tal que ao cello! Acheguémonos, pois, nunha daquelas ocasión propicias...; ¿propicias para o seu xenio, ou máis exactamente, para o seu..., mal xenio?

-...

-¡Herminia, golfa,que es máis golfa có de México! ¿Onde estás?

Oíra falar dun tal "Golfo de México", e como aqueles mexicanos, ante os ollos dos norteños, dos gringos que lle pagaban ao Manuel, só servían para chamar pola morte..., ¡el, listo que era, asociaba!

A rapaciña, aínda que fose xorda, que non o era, asomou engorde, con precaución; pasiño a paso, témera, arrastrando nas súas zoquiñas lampas. O caso é que non se daba afeito aos ouveos do padrasto, así que todo receo era pouco, máxime naquelas circunstancias, pois tarde ou cedo tería que confesarlle a súa, suposta ou certa, neglixencia.

Presentouse acarapuchada cun paniño de percal, coas puntas anoadas por debaixo do petelo, que apenas a resgardaba daquela cifra que baixaba da serra a tal momento. E viña apertando, con intermitencia, as pálpebras dos seus olliños, ¡dos seus ollazos, fondos e mouros!, choromiqueiros polo fume da cociña, unha lareira de pouco tiro, atizada con leña ruín, para máis pobreza. ¡Galbana, preguiza, imprevisión no corte e nos transportes daquel provedor do combustible, aquel inefable, incombustible, Manuel!

Antes de contestarlle, sopesando o que ía dicir para non caer nunha provocación, para non producir unha chispa que lle fixese saltar o pañol da pólvora, aquela santabárbara peluda, osuda, do seu padrasto, que a tiña a punto, sempre, detívose un anaco, como a cinco pasos do seu domador, e deu en refrega-las mans co seu mantelo de liño caseiro, da tea. ¡Máis cerca, non, pois, entre o brazo e mailo cinto...! O perigo estaba nun radio de dous metros, que o tiña ben sabido, sabido e comprobado; ¡comprobado e medido!

-¡Mande! ¿Que se lle ofrece, qué quere que tanto berra? ¡Vai alarma-la veciñanza, que pensarán que pegou o lume na eira!

Mais ao iracundo Manuel non lle servían aqueles pregos de descargo:

-¡Condenada! ¿Estás xorda, ou faste?

-Señor, eu..., estaba cerca; aí, na cociña, lavando as cuncas da cea para poñe-lo almorzo... E teño que atenderlles ás papas, que van bufar, que mas encargou mamá, así que..., ¡despache, sóltema pronto, se fai o favor!

Pero Manuel non estaba polas papas; nin polas papas nin polas cuncas, e menos polos encargos da Silvina, que as tiña máis saborosas coa fillastra, ¡de natureza persoal!

-¿Quen xebrou a facenda miúda..., onte?

¡Ah; era iso! ¡Xa estamos! ¡Terra, ábrete e trágame! -Pregou Herminia na súa oración mental. Chegara o momento de rende-las contas, así que a rapaciña, escondendo as mans por tras do mantelo, acaso para facer de tripas corazón á forza de apertalas, ou para que a prenda lle servise de escudo defensivo, medio balbuciu, tremelando:

-¿Era iso? Pois, funlle eu...; eu e mailo Toño de Polín! -Acabou por confesar, amparándose na evocación da súa testemuña.

Na montaña, particularmente na nosa, perdura a vacilación nominativa, o costume de chamarlle á xente ora polo apelido, ora polo toponímico do lugar, do punto xeográfico de referencia, de procedencia, asemade, ou alternativamente co propio; ou polo alcume dalgún antepasado que dese especial renome á casaría. Neste caso, a rapaza referíase ao Toño de Polín, ou de Cas Colás; séxase, un fillo de Colás Polín, de alí mesmo, do mesmo Vilar, porta con porta coa de Silvina.

Toño leváballe dous ou tres anos á Herminia, que de mozo a moza nesa idade non se notan. Seu pai, un Nicolás apocopado de Colás, era a antítese do seu veciño Manuel. Miúdo pero rexo; un home que non tivera que emigrar dada a súa preeminencia de morgado, aínda que si o facía, eventualmente, interiormente, de ano en ano, de caporal de rogas para as segas de Castela, encabezando unha cuadrilla notable. Sendo do Monte, de Montecubeiro..., ¡que outra lle quedaba! Colás e mailo seu equipo empalmaban as seituras castelás coas de Chamoso, principiando polo Corgo, unha terra máis ben árida, seca, pero menos, na que se anticipaba a seitura dúas ou tres semanas con respecto ás agras de Montecubeiro.

Nos invernos, Colás zoqueaba, de casa en casa, así que, entre unhas e outras, a súa veciñanza co Manuel era ocasional, case accidental. Con aquel hábito, con aquela asiduidade, manexaba as ferramentas dos seus oficios, os fouciños e mailo legre, con igual soltura e con total seguridade; con mestría, ás dúas mans; ¡mellor que un duelista fitando cun florete! Manuel, pola súa parte, nunca dos xamais se lle atrevería ao menor desafío persoal, pero transportoulle aquela zuna, que xa era crónica, ao seu rapaz, ao fillo, ao Toño.

No día de marras, o teimudo Manuel seguía alí mesmo onde o deixamos, coa bile na gorxa, referíndose aos dous rapaces, maldicindo, renegando deles, disposto a crucificalos se tal lle fose posible:

-¡Larpeiros, baldrogas, que viñestes ao mundo para comer..., á miña conta, de bóbilis-bóbilis!

-¿Señor, desta vez, qué lle fixemos? Vostede é que non para...; ¡xa me dá vergoña dos veciños!

A rapaza ben o sabía, pero cumpríalle ganar tempo, a ver se no ínterim lle viñan forzas para enfrontarse á traxedia, ás iras do padrasto; ou daba aparecido súa nai.

-¿Non o sabes, perexileira? Falta o marón, e mailas ovellas; dúas, esas da estrela branca... Precisamente dúas, que fan tres, das mellores..., ¡que para decatarse diso non fai falta contalas!

Herminia vacilou, petrificada, pero deseguida recuou acordándose das papas, que ían rebufar, e coa mesma, o balbordo do Manuel sería dobre.

-¡Para aí, mocosa, que estou falando! ¡¡Herminia!! -Bradou.

-¡Señor, desculpe, agarde por min, que se afuman as papas...! ¿Non cheira ao queimado? ¡Despois, cando as pape, queixarase delas!

-¡Cómate ese diaño que che sopra as alegacións, e iso que non tes presente a túa avogada, esa defensora das silveiras, esa muller que protexe aos tramposos! ¡A ver, esa resposta...!

A rapaza, que iniciara o camiño de retorno cara á cociña, ante aquel imperio xupiteriano avanzou recuando, desfacendo o camiño, retrocedendo en dirección ao Manuel, en dirección á espada flamíxera; ¡dous pasos! Daquela virouse para contestarlle, excitada, pero fíxoo co boca pequena, sen alza-los ollos daquel chan enlamado, metade barro, metade neve:

-¡Foi..., que se foron..., coas do Toño! Estarán na corte, na súa...! -Mentiu; tiña que defenderse, do asustada que estaba.

-¿Coas do Toño, facéndolle esterco ao Colás...? ¡Mal raio te parta, que non fas cousa de xeito! Vai por elas, xa, que as ovellas comen no monte e cagan na corte, ¿ou con qué imos abona-la horta? ¡Esperta, mocosa, ou prefires que cho diga coas miñas esporas!

Aquel esperta non o diría con máis bravura un almogávar, pero Herminia, mal que ben, estaba afeita ás descargas, ás cargas e ás descargas, do padrasto, así que lle respondeu con evasivas, que ben sabía que aquel era un encargo dos seus, unha pexa, unha misión imposible.

-Señor, non teña présa, que..., desde que almorcemos..., enseguida..., que temos que volver á serra!

Pelexarse co Manuel non era para unha nena tímida, coitada, criada sen pai e con pouca relación externa, nun lugarciño montañés, pero, de metida naquel renuncio, ¡a ver! Co panameño, experimentado que o tiña, as mentiras piadosas..., ¡nin en Coresma! Xa que logo, había que trampear, ¡como puidese, como se lle ocorrese! As filípicas do Manuel sempre prosperaban, medraban, expandíanse..., ¡coma a néboa da montaña!

-¡Que serra nin que leches! ¿É que non tes ollos na cara? ¿Non ves que está nevando a callón, co monte fechado? ¡Hoxe non hai parcería, que tes que leva-las nosas aos baixos, ao pasteiro de Río Pedroso! ¡Espile, mocosa, e fai o que che mando! Isto de que as mulleres non vaian ao cuartel..., ¡nin ao cuartel nin ao Panamá, coa falta que vos fai!

Resistirse ao Manuel, así, inerme, moralmente desarmada, ¡nin no cuartel, nin en Panamá! Abateuse:

-Señor, a verdade é que..., ¡matounas o lobo! Xa foi onte, aló arriba; por xunto desas penas da Ferradura...; ¡e non me atrevín a dicirllo! Síntoo ben, moitísimo; ¡afellas que si!

A rapariga, ante as fauces, tamén lobunas, do Manuel, quedouse alucinada, sen forza nin verbas para facerlle ao tirano unha confesión detallada. Falou e recuou, asemade, que aqueles lategazos do Manuel...; ¡xa levara outros, e se cadra con menos motivo!

Este episodio, tal e tamaña desgraza, sublimada por culpa daquela bile expandida, habitual no padrasto, no Manuel, hai que ponderalo no contexto no contexto socio-xeográfico da época: aquela pobreza, aquel machismo, aquelas teimas... Tempos escuros e duros, de comezos do XX, que non hai peor crise nerviosa cá dunha fame crónica.

Nestes lugarciños montesíos vivíase, fundamentalmente, da facenda miúda, que así a tiñan entronizada, ponderada: Crías para a feira; e da feira, no tren, para Madrid, Zaragoza, Barcelona... La para o fuso; e do fuso á parafusa, ás agullas. Tamén para o tear; máis ben para tramar pois o que é urdir, urdíase, xeralmente, con liño, igualmente da casa, que no Montecubeiro..., ¡boísimo, a carros, tanto, que ao río Azúmara aínda queda alguén que lle diga, río das Lagas! Queixos, carne para as festas, pelicas para as canetas dos nenos... Todo iso, das ovellas, que as cabras non teñen la, ¡pero dan cabritos! Cabritos saborosos, ¡para os cabritos, para os caciques, para os señoritos...! Encima e/ou en pago das súas godalladas, papábanlles aqueles rabaños, enteiros; unhas crías aneiras, tenriñas, xeralmente ao forno, ¡seu compango habitual, desde Carnaval ao San Froilán!

A vaquiña era outra cousa: Un tesouro, o máis grande, pero, ¡á parte! Con tracción incorporada, incluída. As vacas de cada lugar, por aquel entón, contábanse cos dedos, pero a facenda miúda era máis numerosa, ¡por ducias! Coa particularidade de que o vacún, cando Montecubeiro deixou de ser dos frades, pasou a ser de cabana, ¡de cabana posta!, xeralmente a medias co señor da Casa Grande, co burgués, co tendeiro, co xateiro..., ¡que eran os capitalistas, os tiranos da época!

-¿Que dis, desgraciada? -Bradou Manuel coa boca grande, aberta, dun palmo. E seguiu ruxindo, coma un león, por debaixo daqueles bigotazos. Con toda a fortaleza dos seus pulmóns, enormes, aínda que algo afumados; máis por culpa dos mataquintos que pola súa estancia na cociña. -¡O que pasou é que as perdiches, extraviáronse, mentres brincabas co Toño, retratándovos aló arriba, espanzullados na neve! ¡As ovellas e mailo marón...! ¡Coma se o vise! Esparexéronse, que a tal hora van...; ¡lo menos que van é en Caraño! ¡Cómame o demo, que así foi, que coñezo os bois cos que aro!

Herminia, cun certo apromo, co que lle daba estar dicindo a verdade, xa que tal era inevitable, agora si:

-Non, señor, fóronlle os lobos; mesmo diante nosa...; ¡xúrollo por estas, que son cruces!

-¡Que o demo me leve...! ¿Deixaches facer esa dellada; dúas ovellas, precisamente as mellores, as da estrela branca, e mailo marón? ¡Arrenego fo! ¡Acabadora, filla do demo, filla daquel Amadeo, que te hei matar! ¡Heiche quita-los ollos, que non che serven nin para tornar dos lobos! ¡Cabra, malnacida!

A rapaza insistiu nas súas razóns; ¡e a nai, ausente, que non viña...!

-Mire, señor, decátese de que foron dous; dous lobos, dous..., ¡que pegaron coa facenda! ¡Así, de súpeto, que nin os vimos saír da toxeira! Éranlles grandes, grandes, coma..., coma burros; e nós, ao ladiño, ou por tras deles, coas pedras, coio vai e coio vén, pero, ¡nin así!

Manuel, pragmático, só que á súa maneira:

-¿Como é que non puidestes...? Non había máis que agarra-las ovellas, e tirar delas, forte que forte, que as outras xa escaparían costa abaixo, que esas feras non poden cos dous..., ¡botándolles afouteza! ¡Badulaques, foles de cinsa...!

A rapariga propúxolle razoar:

-¿E quen, quen se atreve, quen se achega, cos lobos trincándolle-lo pescozo...? ¡Vostede ben fala..., pero aquí, na eira, de lonxe!

-¡Cabra, máis que cabra, que te atreves a replicar! Xa sei o que pasou, que estarías entretida, brincando co Toño, facendo a lebre escura por tras dos toxos... ¡Di a verdade, di a primeira, empeza a dicilas, aprende!

-¡Xa llo dixen, recoiro, carajo...! ¡E non me desespere, non me faga xurar, que antes me vou desta casa..., tan pronto volvan eses trapeiros, que me vou con eles, para aprende-los seus camiños; a pedir que sexa!

Manuel, inflexible, naquel tole-tole da súa tolemia, con tódalas obsesións a punto, particularmente con aquela fixeza no Toño, intentando desbancalo a tempo, antes de que lles arraigase aquel visible namoro. Botalo do seu posto de mando, que xuntar dúas casiñas nunha aldea, por modestas que fosen, iso dá forzas. ¡Daríallelas aos rapaces, en contra súa, e xa non tiña idade para tornar ao Panamá, ás obras do Canal, que se cadra xa o remataran! Casara cunha viúva á que lle sobraba aquela filla; ¡única, pero sobráballe! E coa filla, un veciño, ¡aquel xenro potencial! Abaixou un pouco o diapasón, pero as súas verbas, se brados eran, de brados non saían; reiterativo, disposto a facer un escarmento, afianzando a súa autoridade, ou máis ben, a súa tiranía:

-¡Cabra, máis que cabra, que desta escorréntoche ese lampantín; que vaia buscar moza á feira de Castro, que na Terra Chá non hai lobos! ¡Cómame o demo, heino capar, que xa llo podes dicir...; co coitelo de mata-los porcos, co mesmo, que xa o teño afiado!

-Señor, qué teima colleu co Toño, que ningún mal lle fixo, que se chega a facerllo..., ¡quéroche un conto! Ese Toño ben que me axuda, pola serra adiante, co grande que é, e coa de toxos que hai..., ¡que se por el non fose, as nosas ovellas tíñaas que gardar vostede! Si, vostede, que eu soa non alcanzo con tanto labor..., ¡e para defendelas do lobo, menos aínda! Vostede faino todo co seu berrar... ¡Que non, que non se pode repicar e ir na procesión!

-¿De qué falas, mocosa, porca do diaño? ¡Heiche corta-las guedellas co mesmo coitelo, que xa sei por onde empezar..., para que vexas vi-los lobos, de lonxe! ¡Como está mandado!

-Señor, o que foi, foi; e non foi por culpa nosa. ¡Como terei que dicirllo!

-¿Remóntaste? ¿Que fas aí, empantanada, coma un amieiro? ¡Quítate de diante, date de pernas, e sube ao sitio, ás carreiras, que eses lobos sempre agochan as sobras, que algo poderás traer, sequera un pernil! Quero velas, aquí mesmo, diante miña; o que quede das ovellas, e fai por atopalas, que se non as esfolo..., ou a ti, ou a elas, heiche mete-lo coitelo pola regaña, que así escorrento nese Toño..., ¡xa que non vale nin para escorrenta-lo lobo!

A cativa resistíase ao absurdo, sequera fose por simple instinto de conservación; desesperadamente, con amezas ou sen elas, sentíase levitada, nun punto indefinido do aire. ¿Cerca do Manuel, lonxe do Manuel...? ¡Mesmo no inferno, upada nunha lapa, pero cos pés no barro! Chegou a sentirse mareada, tanto, que xa non vía os zocos do Manuel, e iso que o tiña, que o seguía tendo, diante súa, cerca, imprudentemente cerca. a tal momento os seus ollos, bagoentos, extraviados, só divisaban aquel vulto do hórreo, por tras do padrasto, nun movemento oscilante. ¿Movíase a eira, movíase o hórreo? ¡Movíase todo, absolutamente todo! Todo, menos aquel Manuel, que seguía achantado, alí mesmo, na eira, na propia eira, no propio país, pois ao Panamá non volvera, non volvía..., ¡nin con cadeas!

Nada, que o cérbero seguía, e seguiría, de sentinela, polo menos ata que vise á fillastra coas empeñas calzadas, camiño da serra, en busca daquela carnaza..., ¡se é que os lobos non tiveran invitados, no entre tanto, para comparti-los seus trofeos, a súa depredación!

Naquel calvario, no calvario daquel absurdo, aquela nena, Herminia, nin sabía se era de carne ou de palla, persoa ou paxelo mollado, mollado por aquela suor fría que lle entrou. Á desesperada fixo outro esforzo, outro máis, para volver en si, para defenderse nas inclemencias daquel trebón imparable:

-¿Señor, para qué teño que ir, así, nevando, despois de tanto tempo...; ou quere que chame polos lobos, a berros, para que me axuden a busca-la súa carnaza?

-¡A min non se me replica, mocosa!

-¡Si, señor...; non señor, que nin sei o que digo! ¡Miña maíña, onde estarás, que eu soa, con este lobo...; outro, peor cós da serra! Mire, se o quere oír: Onte, desde que baixamos para mete-la facenda, coas pernas sangrando, que a neve non nos deixaba ve-los toxos, Toño e mais eu tentamos volver aos cumes...; por iso, para atopa-las ovellas, o que delas quedase, se algo esconderan...; e mais témoslles pavor ás feras, ámbolos dous, que Toño non lle é un lobo coma vostede; pero non puidemos subir..., coa néboa, sabe? ¡Ai se houbese lúa, ou se visen os carreiros, ou fixese noite estrelada...! ¡Daquela, así durmísemos á intemperie, mesmo por xunto das penas...!

Aquelas razóns eran nimias, inoperantes ante as fixacións, ante as filosofías, ante os sofismas paranoicos do seu padrasto.

-¿Non tiñas lingua para dicirme iso, iso mesmo, onte? ¡Onte tiña que ser! ¡Só tes lingua para ofenderme, desalmada!

-¡Señor, xa llo estou dicindo; dígollo a tal momento, que ben cedo é, que aínda non tomámo-la parva!

Toda razón reflectida nas orellas do Manuel transformábase, transformábaa, nunha falacia:

-¡Onte, onte tiña que ser, que daquela ía eu, así fose cun fachuzo de pallas, con estrelas ou sen elas, con néboa ou sen ela, que eu non son da caste dese Toño! ¿Noite estrelada? ¡A señorita quere unha noite boa, coa lúa e coas estrelas aló arriba, penduradas do ceo! ¡E tamén un gaiteiro, supoño! ¿Para qué, para bailar con ese mocoso, aí arriba, nos tesos, nos cumes da serra...? ¡O dito, que che vou maza-las costelas, que vou facer de ti un home..., ¡por muller que naceses! ¡Ata que véxa-las estrelas, mesmo de día!

Herminia, xa sen forzas, resistindo inutilmente, coa esperanza de que no lle pegase..., desta vez!

-Señor, pídolle de xeonllos, que xa non me teño en pé, que se aveña a razóns, pois vostede ben sabe que os lobos fan a despensa entre os toxos, e se hai neve, daquela mellor! Se a fixeron, por aló estará a carnaza, nun mato daqueles; ¡hoxe coma onte, que era moitísimo para comer dunha sentada! E despois esta pobreza nosa, que por non ter nin temos un cadeliño para levalo connosco ao monte; nin Toño nin nós, que somos os únicos desta veciñanza, que vostede non quere mante-los cans...

-¿Un cadelo...? ¡Xa te-lo Toño! ¡¡Gau..., gau...!!

Non lle mandou levantarse pero fíxoo ela en vista da inutilidade do seu xesto, da súa petición de clemencia.

-Mire, se quere vir comigo, que ao mellor aínda chegamos a tempo, que eu soa non me atrevo... ¡Señor, decídase!

-¡Onte, onte tiña que ser, que chegaba co que aluma a neve..., por néboa que houbese! ¡Dúas ovellas, que se di pronto...! ¡Catro, pois o marón valía por dúas! Agora terán que empreñar de peor raza, dese marón do Colás...!

A mociña redundou nos seus argumentos, que outros non tiña, pois aquilo de botarse ao monte, ela soa, en busca da despensa lobeira, con aquelas inclemencias, con aqueles toxos cubertos de neve... ¡Para morrer, que fose de morte matada, que a matase o propio padrasto!

-A noite éralle de lobos, que xa llo dixen; sarabiando sen parar...; e despois, esa néboa, á tardiña, que aínda segue... Tampouco é cousas de ir agora, maiormente se non vén vostede..., tal e como está a serra, co grande que é! ¿Por onde lle parece que podo buscar, eu soa; ou quéreme meter na boca daqueles lobos? Na dun xa estou..., ¡que para iso non teño que moverme deste sitio!

A última parte non a entendeu Manuel, ¡e menos mal!

-¿Noite de lobos? ¿Lobos a min? ¡¡Grrr..., auggg!! ¡Nin dez, que os domino con croios, ás dúas mans, tantos que temos na serra...! Toño, cun fachuzo de pallas, e ti, cunha mantelada de seixos..., ¡asunto!

Herminia, cando o padrasto deu en rila-los dentes para imita-los lobos, perdeu aquel autocontrol, o pouco que tiña, o pouco que lle quedaba, o pouco que a sostiña, e soltouse a rir, rota, nerviosa, histérica, pero iso non agravou as cousas pois aquel enfado do Manuel, por esta vez, cansouno, pero seguía de fiscal do caso, inmóbil e inmutable, así que se atreveu a espetarlle:

-Mire o que son as cousas, que tamén pensamos no fachuzo; si, de verdade, pero Toño desanimouse, que se nos ía apagar..., ¡co nevarío! ¿Sabe? Caían unhas falopas coma..., ¡coma queixos!

Manuel, aburrido de tanto porfiar con aquela fillastra que se resistía á graza, que non se desintegraba, que non acababa de esfarelarse, mal que ben amainou un tanto naqueles bramidos:

-Ese Toño..., ¡un covarde! ¿É que non sabedes que temos un farol, o grande, ese de petróleo, o da mina, aquel que trouxen das Américas?

-Como vostede aínda non viñera desa maldita taberna..., que ultimamente tarda máis en vir có mesmo Cuco, que por algo lle chamarán así, polo tardío, digo eu..., pois..., ¡que non nos atrevemos sen a súa venia!

-¿Non llo puideches dicir á túa nai, e daquela, os tres, co farol, á serra? ¡Morcegas, ámbalas dúas, que vos librei de pedir polas portas, pero aínda estades a tempo..., se seguides acabando coa vida, co capital, co meu!

-Señor, que xa non é a primeira vez que me pega por andarlle co farol sen o seu permiso... ¿Lémbrase, ou non lle convén?

A tal momento apareceu Silvina cunha cesta asentada nunha rodela de trapos, feita unha ouca do que lle pingaba aquel desxeo das verzas; ¡entre tala e tala, unha goteira! Pousou á présa, na soleira do hórreo, e secouse a fronte; a fronte e despois os ollos, co mesmo mantelo, para enfrontarse seguidamente ao seu home, catro pasos máis adiante, poñéndose coas mans en xerra, nos cadrís; ríxida, retadora, tentando amainar na fera:

-Manuel, pero home, sempre igual, que te oín desde o fondo da cortiña, ¡que nin que ardese a fonte da Bica! ¿Que vos pasa..., desta vez? ¡Ai, ho, que non te podo deixar coa filla, que moito che estorba! ¡Pois ben sabías que a tiña, que de cerca viñeches! Sempre nella, dálle que dálle, a berros, que non sabes falar con xeito, ¡por razón que teñas! Sempre chamando a atención, que nin que estivésedes nesa guerra de África... Ti aínda es mozo, e podes irte á Lexión; á liorta, digo, que contigo, os mouros..., ¡de cu!

Ante aquelas reconvencións da Silvina algo amainou aquel basilisco:

-¡Que vai pasar, o de sempre: esta filla do Amadeo, que vai acabar comigo; comigo e co que trouxen, con esta facenda, que é miña, miña propia, que vén daquelas vinte cabezas, que as merquei eu, eu mesmo, cos dólares e coas dores do Panamá! ¿Non sabes o que pasou? Seguro que cho dixo, pero ti, avogada das silveiras, de comadre, de alcaiota, ¡traizoándome! Esta mocosa e mailo seu mozo, que lle deixaron quedar ao lobo catro cabezas, catro, que o marón valía por dúas, e nin se molestaron en axotalos, nin en trae-la carnaza que lles sobrou, que de tanta carne, nin a metade comeron... ¡Seguro! ¡Cómaos o demo..., a ámbolos dous, que sobran neste mundo!

-¡Pero, home, Manuel, acouga, que esa desgraza xa foi, e foi grande, pero non sexa o diaño que aumentes nela, que esta rapaza, de farta que está, igual se nos tira ao río, ou se vai da casa..., cos trapeiros..., que mo ten prometido, de coitada que está! Co que che leva aguantado tamén me iría eu, e xa non me vaia con ela, que daquela quedas a monte, de vez..., ¡o pouco que che falta! -Dirixíndose á filla, imperativa: -Nena, ti, á cociña; larga, que se ten que haber lea, que me zurre a min, se se atreve, que logo chamo a berros polo Clodio do Herdeiro... ¡Ese achanta ao demo que sexa, que ten escopeta, que por algo é do Somatén!

Xa a soas, o matrimonio aínda debateu naquel rosario de improperios, que acougar naquel lagarto esgotaba ás dúas; ¡ás dúas, asemade! Manuel seguiu esbardallando, pois aquel home tiña folgos para todo; ¡para todo menos para o traballo cotián!

-...

-¿Que non son qué, que non son doadas de gardar? ¡Muller, para estes xarelos, non, que andan por aí, soltos, de parrafeo continuo, coma se fosen mozos, que ben os vexo, cando tiñan que dedicarse a facer pola vida! Heille dicir ao Colás que escorrente no fillo, ou...; daquela non respondo, que unha escopeta tamén a podo comprar eu... Se está folgado, que o mande para América, que é grande, e hai terra para todos, que deixei moito sen facer, sen achaiar, daquela que vin; e do que non, para África, que é terra quente, a terra dos piollos patos, que é o seu. ¡A toca-la trompeta!

Manuel, disparado naquelas peroradas interminables, coma sempre sen freo, non estaba para razóns; nin aquel día nin nunca, que o seu era impoñe-los seus ditados, co ascendente que lle daba aquel pasaporte de indiano, aquela experiencia de retornado, ¡que se veu para o seu Maxide deixando por aló tanta terra, un traballo, un canal, inacabado! Proseguiu:

-De hoxe en diante, ¿decátaste? o lobo sereino eu, pero nin así, que se me respectase esa mala criatura xa escorrentaría neles, xa; ¡a tempo! ¡Me cago en Tal, heina brear, ou deixo de chamarme Manuel!

-Mira, ho, vai parando, que Herminia non ten culpa de ser filla do meu home, do primeiro, do Amadeo, que en paz descanse, que se te oe desde o Ceo, daquela..., ¡Deus me libre! ¡Aquí só hai unha culpa, a miña, por casar contigo! Así Deus me conserve, que se chega a ser hoxe..., ¡nunca as débedas che deixo pagar, e que levase o diaño eses leiros!

Pero a Silvina fíxoa boa, que se pasou unha legua, que aquel home outro tanto non lle aguantaba. ¿Aquel desagradecemento no desempeño da súa propiedade, casa incluída...? ¡Non, iso non; era demasiado! Sen devolverllas, sen replicarlle, dirixiuse á corte do forno, un alpendre no que gardaba a egua, aquela torda...

-¿Ai si, vaste? ¿Vaste de morros, sen almorzar? ¡Daquela que te leve o patanexo; antes hoxe que mañá, que así esbarres no xeo, por aló adiante, lonxe, na mesmísima Ponte do Real! -Clamando ao Ceo: -¡Ai Amadeo, se me escoitas, que ti oías ben, un favor che pido: que os empurres, ben forte, cando pasen pola ponte; aos dous, esas dúas bestas! De favor cho pido: empúrrame as dúas..., ¡a ver se Manuel amolenta polo río abaixo!

Aquel Xúpiter tronante volveu a aparecer, por un intre, na porta do cortello, e desde alí á escaleira do hórreo, que adoitaba usala de pousadoiro para subirse á besta. Ía feito un rancheiro, un americano, con aquelas esporas de cromo, de lanza, criminais, perfectamente axustadas aos seus zocos, ¡do corenta e catro! E coa fusta na man, con aquela fusta que o facía sentirse un capataz, un gachupín do Canal. Por suposto que nin se despediu da súa muller, da Silvina, que nin para ela mirou.

-¿Vaste, condenado? ¡Daquela, que sexa noramala! Este camorras vaise da casa, vaise do lugar, pero ten que volver, terá que volver, e se volve..., ¡ai se volve, vai se-la miña, que non lle quito a tranca á porta! ¡Así Deus me salve que te deixarei morrer aí fóra, no curral, co frío, coma un can!

Manuel oíuna, por suposto que si, de cabo a rabo, pero foise impasible, espolando canto deu de si aquela lanza, aquel pincho tan afiado..., ¡que nin pola cancela tirou! Silvina, coa calma recobrada, agarrouse á cesta e pasou aquelas verzas á cociña, ¡que a vida seguía, e o pote agardaba pola verdura!

-¡Herminia, filliña, fixéchela boa! E menos mal que cheguei a tempo, pois o que é hoxe..., ¡amolábate ben amolada, que mesmo te ía ferir coa fibela do cinto, e xa non fose na cara, que este animal, tarde ou cedo, vaiche deixa-la súa marca, de por vida!

Apertuxada na nai, cabe da lareira:

-Mamaíña, deféndeme, que ben sabes que non foi descoido..., que cho contei!

-Seino, muller, seino, pero descoidáronse os dous Antonios, ámbolos dous, o fillo de Colás e mailo Santo Antón... ¿Lembrácheste de reza-lo responso..., ao milagreiro?

-¡Pois, co medo que collín, co que collemos, esquecéusenos! Mamaíña, vouno apuntar co lapis, que para un caso así, se me alucino, daquela tiro do papel...

Segundo o ía escribindo consultáballe á nai se era así, exactamente así, coas verbas de rigor, para non equivocarse, para que tivese eficacia, ¡tanta que se lle atribuía ao responso do Paduano!

...
El peligro se retira, y los pobres van remediados; cuéntenlo los socorridos y díganlo los paduanos... ¡Amén!
...

Apertando outra vez na nai, chorosas ambas:

-¡Naiciña, cántos desgustos che dou! Eu teño unha maldición co teu home, co padrasto, que nunca acerto; endexamais..., ¡que xa parece da raza dos lobos!

-Muller, non xures, que desa raza non é. A verdade é que de certo non o sei, pero coido que non; mais, algo recastado..., ¡si! Ten que selo, que do que non...; ¡do que non, non se explica tanta maldade, tanta ruindade, nun ser humano!

A rapaza, cos folgos recuperados, tirouse ao colo da Silvina e cubriuna de bicos, outra vez; despois diso tornou ás dúbidas:

-¿Coñeciches á súa nai? ¿Non sería unha bruxa, unha mala muller, unha desas que fornican aló arriba, no Miradoiro, nas noites de lúa, que din que soben cabalgando nas vasoiras do forno? No verán seica o fan co mesmísimo diaño; e no inverno, cos lobos, que neste tempo o diaño aterece co frío! Non me estrañaría que fose desas..., ¡polo parecido desta criatura! ¿Non din que os cachos tiran ás olas...? ¡Daquela, aí o tes!

A nai medio se riu; ríronselle os nervios, que non ela:

-Sentido ten, e así o teño oído, eu tamén, pero, neste caso...! Non, miña filla, non; neste caso, non, que tampouco nos pasemos. E déixate de saloucos, que para pucheiro chega este das papas. Abrígate, que despois de comelas, imos leva-la facenda ao Río Pedroso; agora mesmo, desde que lles bote o feo ás vacas. Como paran soas, que para as cabras vou arrincar catro hedras das cañotas do souto..., ¡despois imos á serra, aínda que só sexa para que nos quede a conciencia tranquila! ¿Lémbraste onde foi esa carnicería dos lobos?

-¡E non hei; de por vida! Pero mellor será contar co Toño, que o aviso de seguida..., que el, para o rastro, ten ollos de curuxa, por máis que este nevarío borraría as poutas deses ladróns!

-Paréceme ben, que o Toño vai para home, e un home sempre empetusa ás mulleres! Oes, que traia unha colmeira..., ¡por se damos con eses amigos, ou cun lobishome do xeito do noso Manuel! Dille que veña abrigado; cando menos, cun mandil..., ¡que fai un frío de carambelos, un tempo do diaño!

-Mamaíña, do diaño, non, que moito renegar do teu home, e xa falas coma el..., ¡pecado tras pecado!

-¡Que lle vou facer, miña nena, que teño que pelexarme coas mesmas armas; coas del, ou parecidas! Mira, muller, o noso Manuel é coma a raña, e menos mal que non me zosca, que xa é algo, que outros de por aquí fano, pero tamén é certo que ti búscalas, pois nunca papá lle chamaches, e outro pai non tes..., ¡á parte de Deus!

-¡Naiciña, por costume que sexa, iso non mo pidas, que non podo; non me sae! Este Manolón, que por aí chámanlle desta maneira, o que é meu, meu padrasto é, que o outro, o que me fixo, o verdadeiro, ¡coido que está no Ceo!

Silvina colleuna de ganchete, facendo de nai e de irmá, asemade.

-¡Por iso, muller, por iso hai que xogar coas cartas que nos veñen! Dez anos, dez, que leva por aló o noso Amadeo, que se di pronto, que xa é antigüidade, así que, arestora, debe ter un bo cargo no Ceo..., ¡co boíño que era, e co mal que administraba!

-Que morreu, dez anos, pero do Purgatorio saíu fai pouco, que mo dixo o señor cura, daquela, no Nadal, cando lle fun levar aqueles queixos da facenda...

-¿Que che dixo, qué? ¡Ese cura tolea!

-Non, coido que non, que mo razoou ben razoado. Díxome que moito responsaba no papá, e que estaba seguro de que o tiñan cerca da porta, listo para saír; que el faría os medios para que Deus lle perdoase o resto, daquela mesmo..., ¡por ser Nadal!

-¡Ese papón..., que é un papón da manteiga, dos queixos e de canto se lle poña por diante, así que ten coidado con el! ¡Dez anos papándonos responsos...! Ese crego logo fai coma os avogados...; ¡estira nos preitos! Pois non, muller, non é así, que o noso Amadeo subiuche ao Ceo pola escaleira grande; ¡eu coñecino mellor có cura! Mira, sabes que che digo, que aínda non cho dixen: Cada vez que lle encarguei responsos a don Serafín sempre lle dixen que eran polo defunto, pero..., ¡mentinlle! Tiven que mentirlle, que do que non, non mos cantaba; ¡por un vivo, non! Sempre lle mentín, que a miña intención ía polo noso Manuel, pois este Manolón, este renegado..., ¡este precísaos en vida, desde xa!

Deron en rirse, ámbalas dúas, e moito lles prestou, que boa falta lles facía aquel desabafo para tempera-los nervios, tantas veces e tan a miúdo postos á proba, requeimados polos motivos máis diversos.

A tal hora pintaban grises na serra; un gris intenso, sucio, cinsento, propio daquela manta de néboa, por riba dunha saba nívea. Na serra da Ferradura, no gran Monte dos Cubeiros, e tamén, ¡tamén!, naquelas familias inopias, que mesmo chegaban á desesperación, ao drama familiar, ¡pola simple perda de tres reses miúdas!

Todo negrura, todo espesura, que o branco da neve duraba pouco; nas abas, pouco, pero aló arriba, no Miradoiro, naquel salón das bruxas, do mes nunca baixaba; ¡dous, se empalmaban os nevaríos!

Aqueles rabaños, aínda que cativeiros, eran o seu tesouro; auténtico, único; unha fortuna naqueles tempos de tan pouco valor engadido, pois a nosa xente traballaba un ano enteiro, arreo, canto lles daba de si o corpo, con todo o esforzo posible e con todo tipo de penalidades. ¡En definitiva, para seguir no mesmo sitio, no mesmo nivel onde estaban, onde empezaran; simplemente para conservar aquel grao de pobreza, para non apearse daqueles mínimos vitais!

A única excepción, dalgún xeito, era a Casa Grande de Vilar, a do Herdeiro; ¡unha, unha soa en toda a bisbarra! Viñan tendo de todo; de todo e para todos, debido, fundamentalmente, á súa xudaica e inveterada tradición de amaña-los casoiros con xeito, con xente de solvencia, de dote nunca inferior á deles, esculcados os cónxuxes, de xeración en xeración, posiblemente desde os romanos xa que encabezaban o vilar. Iso á parte e ademais de que ninguén recordaba, nin oíra, nunca, que na Casa Grande se parisen máis de dous ou tres fillos: O da casa, o cura, e mailo militar; que de ser mulleres, ou monxas ou amas, esparexéndose polas parroquias veciñas, que así tiñan de cregaxe nos seus enterros; ¡e todos con Misa! ¿Abstención, ou efectos da ruda? ¡Ninguén o sabía porque eles non o dicían!

Nas outras casas, ¡un cento delas!, sempre se viviu á defensiva, pois cando non era o lobo, os lobos eran; e cos lobos, as fames, as epidemias, que se cebaban naquela desnutrición, con aquelas anemias galopantes, perniciosas. Os trabucos, as vendas con pacto de retro... ¡Enfermidades do corpo e do espírito, asemade, inseparables, interactivas!

Para os pobres, dúas alternancias, dúas, particularmente para os minorados: Emigrar, ¡e grazas que se abrira a emigración, que deran en saír aqueles vapores que entraban na Coruña, ou máis ben, que se ían abordar á Marola, en alta mar, lonxe, sen control das Autoridades, que así evitábanse, uns e outros, certos requisitos! Perderse no baleiro transoceánico, con máis esperanzas que posibilidades dun retornar compensatorio, farturento. ¡Desintegrarse, despersonalizarse! A outra saída era o celibato, ¡forzoso! Garda-las ovellas do morgado, inverno por verán, que montes había, ¡diso había! E pulmonías tamén, ¡incluso dobres!

Polo que fai aos cartos, se algo se xuntaba, se algo se facía, ou viñan de América, xiros, letras de emigrantes..., ¡daquela, á hucha, seguros, limpos, envoltiños nun pano! Ante todo, para aparta-los herdeiros, empezando polos tíos! ¡Ánimus meminisse hórret!

¿De amores...? ¡Ah, si; diso, moito, que os pedía o corpo, pois na pobreza e na guerra é cando a carne, o instinto de conservación, o de reprodución, máis carne pide..., para que veña outra, fresca, de substitución! E logo que os programas de natalidade, fóra da ruda..., que por outra parte, o que é por todo Montecubeiro, aqueles frades boa ansia tiveron de ensinarlles a usala univocamente, ¡para uso externo, tal que para as cataratas dos ollos!

Toño, o de Cas Colás, aquel rapaz noviño pero rexo, tanto como adoitaban selo tódolos mozos que se curtían á intemperie, co gando e na labranza, compañeiro de Herminia naquel pastoreo da facenda miúda, a mais doutras inclinacións persoais, afectivas, producidas polo roce cotiá, pola proximidade física, accedeu encantado niso de subir á serra, con elas, coas veciñas, para rastrexala en busca daquela carnaza, daqueles restos, cabaleiro el, ¡colmeira en man! Ben oíra aqueles berros, aquelas imprecacións do Manuel, e ben sabía de qué ía o conto, aquela trafulca, aquela reconvención, pero..., ¡cada un na casa dun, e Deus na de todos!

Á parte da zuna persoal que lle tiña Manuel, maiormente polo seu entendemento coa rapaza, coa fillastra, había outras xenreiras vexetativas, latentes, múltiples, veciñais, tales que o reparto das augas na presa, na tapacuña do Río Pedroso, que uns partíanas segundo a superficie, mentres outros aducían que de sempre foran de madruga, séxase, á pilla-pillota, que aquel acordo de partición do ano tal non chegara a ser efectivo, que non o firmara non sei quen. A parcería no muíño de herdeiros, porque un veciño comprara a parte dun morto que nunca alí moera! A distribución, en terzos de terzos, nas anadas da cava, naquel zarro de Vilarín, que uns pronunciaban Vilar Pequeno, ou Villarino, e outros, Villarrín, acentuando no adxectivo..., ¡no que todos querían para si o lote dos fondais! E máis, e máis..., que a convivencia entre veciños pobres logo é máis rin cás especulacións, cás sutilezas, cós atropelos, dos veciños ricos, pois, ¡onde pouco hai, mal se reparte!

Toño, de presente, nin as castañas lles arroubaba aos veciños, que todo o pedía de favor, e así lográbase aquel equilibrio comunitario, en tantas cousas comunitario, que, mal que ben, ía tiran do para adiante en espera de mellores ocasións, de que alguén se cansase daquelas porfías perralleiras, de media cadela!

A neve fora engrosando e callando ao longo da noite, compactándose coa xeada, así que, seguir rastros no cume da serra logo era como seguilos cun dedo mirando aos tendidos do ceo, á lúa, ás estrelas... O que si era bonito, mesmo musical, aquela sinfonía do chas-chas, aqueles vidros das pociñas relucentes, pulsados á brava cos cravos das zocas de empeña, que soaban coa alegría dun violín, dispostos a derreterse coa cordialidade daquela xentiña que os pisaba sen querer, tan só pola falta de terreo seco e firme.

As mulleres, pola súa parte, ían coas mans abeiradas por debaixo do dengue respectivo, uns paxelos de la, cuadrangulares, que tanto facían de dengue como de touca. En canto aos mandís, pardentos os de ambas, co pico achantado, ben amarrado, e coas cintas de dril, na cabeza, comezaban a branquearlles, divinamente, coa divindade inmaculada das falopas. Toño, diante delas, facendo a derrota, abríndolles paso, tentando no chan, mazando coa colmeira nos toxos altos e rebeldes, medio dobrados sobre dos carreiros, ¡sentiuse un adaíl! Á Silvina, de cando en vez, chamáballe prima, e non ía descamiñado pois algo parentes aínda eran. ¿Quen non, nunha parroquia de cen veciños, cunha endogamia de séculos? ¡Menos mal que daquela non había análises, e as incompatibilidades, as dexeneracións xenéticas, atribuíanselles aos meigallos, ao ollo da camareira, da veciña do cortello!

Despois de mil zigzagues, o rapaz, por moito que quixese rumbar, presumir, auxiliar, sentiuse esgotado no seu rol de apisoadora, e decantouse, pousou o traseiro non seixos dun derrego, co marco en medio, entre os fentos nevados, ¡que ata se mancou, e moito, en salva parte! Xa ben arriba, nas lindes da parroquia, por sobre das chousas de Caraño:

-Prima, o que é por aquí, todo por aquí, por onde estamos agora, ao redor desta pena, xa ve que non queda nin rastro; ¡nin dos lobos nin das ovellas! Ben que lle dixen, onte, á súa Herminia que era mellor volver á serra co farol do Manuel, pero esta nena é tan coitada que non se atreveu a collerllo! A verdade é que eu tampouco, que llo debera dicir a vostede, pero, por se lles bufaba ese home, esa fera... Fora mellor facelo, que el, ao visto, polo que lles dixo, quería esfola-las ovellas, aproveitarlles a carne, o sobrante, que ata non sei se serviría para comer, do que as mazaron tirando delas, esganifando, e logo que esa carnaza vai ter espiñas coma as troitas..., ¡achantadas dos toxos! De presente, -O rapaz seguía dándolle á tarabela, en parte para quita-lo frío, e tamén para quita-lo medo. -agora ben ve que non podemos facer cousa algunha, nada de nada, aínda que durmamos aquí, nesta saba branca, con esta cuarta de neve..., ¡que con menos grosor entérraos o señor Afonso nese cemiterio do adro! E mais o sitio foi por aquí, cen varas arriba ou abaixo, que me lembro destes toxos, destes arnais...

Seguiron un pouco máis, impasibles ao desalento:

-Mire, señora, Herminia e mais eu estabamos aquí, aquí mesmo, talmente por xunto destes seixos, nos asentos desta peneda; eu, dándolle á harmónica, que ma trouxo de África o Pepe da Peruxa, e a súa filla cantaruxando unha dos Reis, un de cu para o outro, para vixia-la facenda, do pico ao fondo, o rabaño enteiro. Pendentes das cabras, ¿sabe?, que as tiñamos máis abaixo, depenicando carqueixas. Sempre ao tanto, preocupados de que non se ciscasen, pois maiormente as brancas, as ovellas brancas, desde que dá en nevar póñense invisibles, que as traga a terra, que nin cos anteollos do señor cura, con eses que usa para ler o Canon..., ¡e de paso para olla-las mozas, no seu Dóminus vobíscum!

-Toñiño, vai calando, que se che formarán carambelos nos dentes..., e daquela parecerás un xabaril! -Propúxolle Herminia, pero o rapaz seguiu no seu papel de guía:

-Ben sei que os lobos sepáranse, e baixan, e baixan, á contra do vento, que costa abaixo tódolos santos axudan, e por veces chegan aos casaríos, ¡que iso sempre pasa cando neva no Miradoiro! Pero o caso foi que as cabras non os ventaron, que estaban por abaixo, máis abaixo, xa llelo dixen, e as ovellas, miñas pobres...; esas..., as ovellas, sempre son ovellas; cousa máis torpe..., ¡na vida!

Silvina, case desexando que nos aparecese aquela carnaza, aquel sobrante:

-¿E ti viches se tras deles, daqueles dous, viña a procesión, a manada? ¡Como é Xaneiro...!

-¡Ai, señora, non; iso, non, que só se presentaron dous, pero os outros podían estar de brincadeira...! Mire, o máis vello deles, mataba; e o outro, que tal parecía unha cría do ano pasado, carrexaba, que ata non se vía forte para iso; pero o grande, o grande éralle témero, cuns ollos...! ¡Botaba lume! Igual as levaron lonxe, que tempo tiveron, en toda a noite; unha noite pecha, ¡das que lles gustan aos lobos! Nós, pola nosa parte, que as cabras, aos poucos, deron en choutar, bo apuro pasamos para arrexunta-la facenda, ¡que llo digo eu! Ámbolos dous ás carreiras, arrexuntando e dándolles ás outras para abaixo, pois as mortas, mortas estaban! E logo, estas cavadas, tan vellas, cos toxos podres, que levarán cinco anos sen ve-lo eixado..., ¡e o monte convén renovalo! Mire, cos toxos coma aguilladas, sangrando, ¡ámbolos dous coma dous nazarenos!

-¡Xa o sei, meu Toño, que diso entendo, que tamén gardei ovellas, nesta serra, que fun moza, eu tamén, unha moza solteira! Cabras, non, iso non, que meu pai tíñalles noxo, ¡por iso de que collen a raña! Pero ti non fales, que nós, co mandil de tapabocas, menos mal!

A cativa, que estivera calada cocendo nas súas ideas:

-Mamá, e Toño, imos dar outro repaso, maiormente para que nos quede a conciencia tranquila, tal que por xunto da Fonte das Eguas, que teño para min que eses lobos abríganse nos matos, por sobre das chousas de Caraño, ou ao redor da fonte férrea, por iso da humidade, que coa humidade vén o desxeo, ¡e a neve esborrállase, de seguidiña!

O protector:

-Prima, non lle deixe ir por aí, tan cerca da fonte, que se vai atrollar! O terreo, neste verdín, xa o ve, está trillado das eguas, e se metémo-lo pé nunha poza, nesta parte brañega, ¡daquela adeus ovellas, e adeus mulleres! O que é de por aquí, de achantadas, nin catro lobos, dous para cada unha, ¡que faría falta un telo...!

A rapaciña conformou:

-Mamá, neste caso darémoslle a razón ao Toño, que cómpre volver para xunto das outras, das que temos vivas, que eses lobos, se tan cobizosos son, e se baixaron ás casas, igual pegan coas outras, a por outra ración, e daquela..., ¡daquela, libera me, Dómine!

Silvina, tamén:

-Teredes razón, terédela, ámbolos dous, que isto, como Deus non as resucite, outro arranxo non vos ten. E se pasa algo coas do pasteiro, nós, daquela, co saco ao lombo..., ¡esta mesma noite!

-Mamá, se nos bota ese home, se nos bota da casa o teu Manueliño, -Ironizou, -nós..., ¡para Cuba! ¡Ujujú..., que xa me vexo cun vestido de seda, coma aquel que trouxo Dolores de Peruxo!

Cuba, a illa do caimán durmido, a illa das esperanzas espertas! ¿Ou era a dos desesperos? Si que o foi, ambivalente, ¡e para moitos! Unha cartilla de aforros, un fondo de previsión, pero..., ¿a qué prezo? Os que o sabían, os que experimentaran o prezo daqueles aforros, morreran, a feito, sen contalo, sen dicilo; ¡e total, para qué?

-¡Herminia, -Contestoulle a nai, con prudencia, -temo que para con isto para non caer nunha soberbia, que peores nos poden vir!

-¿E logo, señora, por qué non? Aló fálase o castelán, e como xa o damos aquí, na escola do señor Tellado, que ben di que, ¡Cuando a Cuba fueres, haz lo que vieres! ¡Estoulle capacitada, mamaíña!

-¡Imposible! Eu, por vella, e ti, por nena, que ata non sei quen me dixo que nesa Cuba das grandes calores, só queren mozas... ¡Uih, iso chéirame mal; coma a cadela aos cans, que ata nunca me parei nese mal pensamento!

Daquela non se falou máis, nada de importancia, que tiñan abondo con evita-los toxos tombados polo nevarío, que facían pídola ao pisalos. A neve, axeada, cristalina, rutilante, tal que unha miríade de diamantes, alumóulle-lo carreiro, de sobra para atinar coas casarías, sen outros contratempos que aquelas espiñadas, ferida sobre ferida. Abaixo, no pasteiro, por tras das casas, había pouca herba, pero a que quedaba sen roer arrefriáballes o fociño ás pobres ovelliñas, que nin se abaixaban para collela. No resto do lugar, co Manuel na taberna, ¡paz!

O padrasto fora compracido naquela busca absurda, coa esterilidade que cabía presumir, máxime con aqueles rigores climáticos, amén da axilidade do canis lupus, dos dous, acaso pai e fillo, que resultou demostrada. O listiño do Manuel, na súa xactancia de coñece-la serra, a serra e maila súa familia, a lobuna, esquecérase de ponderar que estaban en Xaneiro, mes de amores, de rivalidades, de machismo, de celo... Gregarismo das manadas, festíns nupciais... Depredación absoluta: ¡o que precisaban, o que almacenaban, o que depreciaban...!

Aló de noite, ás tantas, desde que se calmaron aqueles cans de palleiro, polo menos un en cada casa, de quitado na do Manuel e na do Colás; co rosario rezado a carón das lareiras respectivas; e cos lobos encovados no mato, nos abeiros da serra, extinguidos aqueles ouveos, aqueles urros de demarcación, convocadores da loba... Durmida, en definitiva, toda ou case toda a natureza sensible. Alborotados os ríos, que de noite oíanse de lonxe as súas fervenzas, medio fluídos e medio axeados, a punto de carambelo, como cumpría á estación. Con tantas cousas periclitadas, adurmiñadas, resoou, naquela quietude absoluta, case fantasmal, con nerviosa insistencia, o cadeliño de ferro forxado que servía de martelo, de petador, no portal da currada da señora Silvina.

-Toc, toc; toc, toc.

Pero a boa muller nin se molestou en asomarse pola ventá, que xa estaba afeita ás chamadas desaboridas, ás alarmas, fosen nocturnas ou diúrnas.

-A modo, Manuel, petallón do nabo; ¡xa vou! -E foi, pero rosmando, rosmando e facendo, segundo se poñía aquelas zocas lampas, as de estar na casa, e botándose por riba dos ombros un dengue, de calquera maneira, encima da súa camisola de estopas.

-Toc, toc; toc, toc.

Manuel, que non quitaba a man do petador, empoleirado na egua, sen apearse dela, dálle que dálle, que nin que estivese tirando do badalo dunha campá para tocar a rebato. Silvina, en paralelo, desde dentro, loitando coa tranca:

-¡Condenado de home, qué maneira de abusar! Non petaches así na botella do Cuco... Non, ho, que ben aguantou nas túas mans, que seguro que quedou escorrida...; ¡por dentro, e ben sucia por fóra, que a estou vendo!

-Toc, toc. ¡Sil..., Silvina...; abre, que aterezo de frío!

A berros, que non sabía, que non vía nin oía, que a súa muller estaba a un furco del, loitando, por dentro, con aquela tranca da porta, inchada da humidade, esforzándose por correla para un daqueles buracos das marcacións. En vista de que non calaba, tamén deu en berrar, aínda que non tanto, para acalalo, que a estaba poñendo nerviosa con aquelas sacudidas, que se lle crebaban os brazos, sen luz, ás tentas..., e cos toxos da estrume feríndoa, buscándolle as canelas, pois, coas présas, nin se parara a poñe-las medias.

-A modo, Manuel, que che vén ao pelo refresca-la cachola; aí fóra, á intemperie... Inchou a tranca...; un tarugo mal feito, de madeira verde, que todo é humidade, e daquela non a dou quitado. ¡Dodamá quen a fixo, que fuches ti, que nunca cousa boa..., salvo aquilo de irte ao Panamá! ¡Ai, ho, qué burros deben ser por aló, nesoutro mundo, e iso que lle chaman o Novo Mundo, para que chegases a gañar diñeiro..., e xa non fose arroubado!

Agora oíuna, pero estaba desesperado, insistente, apremante..., que nada lle apetecía tanto como salta-la parede da eira, que ben o podería facer upándose no arnés se estivese sobrio, para entrar desde alí pola porta da caseta da herba, para axudarlle á súa muller naquel atranco dunha tranca atrancada.

-Toc, toc. ¡Veña, veña; Silvina, espílete, que morro de frío, con esta manta mollada, e vaise arrefriar a besta..., que vén suada!

Ela contestoulle tamén a berros, para que a oíse desde fóra, desde o curral:

-Mira, ho, síntoo pola besta...; ¡máis que por ti, o dobre! Se tes sono, durme no curral, e pon os toxos de almofada; ou vaite para xunto do can do Herdeiro, que a tal momento é a compañía que mellor che vai... Pasa, home, pasa, que xa está; ¡uih esta chavella, o que me deu qué facer! Pasade os dous... ¡Pero agáchate, só animal, que vas dar coa cachola na pedra do lintel; e despois da pedra, nos cangos! ¡Arrenego...; cómo ves; e iso que hai lúa...! ¿Caíches? ¿Tiráronte no Ribón? ¡ai, logo; xa sei quen foi; que Deus llo pague á besta! Vés máis enlamado có porco do Santo Antón... Ponlle unha manta á egua, outra, unha que estea seca, ou mesmo un limpeiro..., ¡folgazán! E para ti vouche baixar unha muda, á cociña..., ¡que así non podes subir ao sobrado, que o pos pingando! E mais iso de subir..., ¡esta noite quedabas do mellor na corte da cocha, acariñando nela! ¡Non, miña pobre; se me oíches, querida marrá, non gruñas, que non che deixo ao Manuel, que vas enfermar ti, co que cheira ao alcohol, que ti non estás afeita aos porcos..., desde que te capamos!

Ademais de vir, e de estar, feito un torgallo, sucio, mollado, coa roupa evidenciando unha caída, desta vez indiscutible, tal que no máis fondo dunha corredoira, aquel homazo seguía con aquela obsesión, coa que o levou á curda subseguinte, á enésima:

-Sil..., Sil..., Silvina; ¿apar..., apareceron..., esas ovellas? ¡Hip; a súa carnaza, onde está, onde a puxeches? ¿Eses rapaces, trouxérona?

-¿E ti preguntas polas ovellas, maldito? ¿Non dixeches que es o mesmísimo lobo? ¡Daquela pregúntalles aos teus irmáns!

De camiño para a cociña, arrimándose ás paredes:

-Sil..., Silvina..., xa empezamos?

-¡Si, ho, empezar empezamos, pero nunca damos rematado; outra vez, que xa che abrín a porta! ¿Lémbraste? ¡Nunca tal fixese...! Pero o malo, o inimigo malo, está en ti, dentro de ti, que sempre empezas e sempre acabas levado do demo, que así te trata, que só hai que verte! Mal para todos..., ¡menos para os taberneiros!

-¡Recoño, eu non bebo..., do teu!

Cabreouse tanto que, entre os nervios, a chea, e maila escuridade, tropezou con algún saínte e caeu estrapallado nas lastras da cociña. Silvina, coas mans como adoitaba poñelas, en xerras, no van, nin se molestou en tirar del, que o deixou uparse só, inestable, loitando coa gravidade:

-¡Ai, ho, é unha mágoa, que se fose do meu, co pouco que me queda..., non che fiaban! Veña, apártate de aquí, que che vou quentar unha pota de auga..., ¡para que quites esa lorda! E despois voute subir ao sobrado, por unha caridade, que agora adoitamos usa-la camariña, esta, a da cociña, que a preciso para bota-los feixes do verde..., pero tampouco estaban mal nela, a cotío, tódalas noites, a ver se coa humidade das herbas te levaba o demo para un sitio seco, tal que ao inferno, que o tes merecido polo que nos fas sufrir, ¡e para máis inri, sen fundamento!

Despois de todo aquilo, e de repoñer a tranca, ás apalpadas, máis por rutina que por seguridade, que alí pouco había que roubar, Silvina foi tirando do seu home, do seu tirano, xa baldeado e mudado de roupa, cara ao sobrado, esqueiras arriba. Por fin déronse metido na cama, e a boa da muller arroupouno, con cantas mantas tiñan, perdoándolle, de paso..., ¡transitoriamente! Aos poucos deron en suar, entre as trapeira e mailo bafo que subía da corte das ovellas filtrándose polo sámago da tarima vella, con buracos coma puños. Aquela suor salvounos: Á Silvina, para amolentar naquela molleira, na que atrapara aló arriba, polos cumes da serra, busca que te buscarás, infrutuosamente, naquela pescuda inútil, pois os lobos non deron razón do seu celeiro! ¿E do Manuel, qué? ¡Nin mantas precisaba, que as resistía todas, incluso as ganas de traballar, pois, ou non as tiña, así, de nacemento, os as vendera no Panamá, naquela obra do channel, ou se lle esqueceran abandonadas nun daqueles catres!

De costas ao seu roncón, Silvina persignouse para pregarlle a Deus que lle amolentase aquel homazo que se lle enrolaba nas mantas, acaparándoas; e que tanto lle atordaba na filla do seu Amadeo, aquel home sensible, dos bos, dos poucos, e por ende, odiado do seu rival, do segundo..., ¡aquel que foi ás sobras!

-¡Santa Providencia bendita, ou mo coces, ou do que non, fai o favor de levalo, lonxe, tal que ao Purgatorio, que este homazo precisa volta e media, ou dúas, dúas voltas; dúas ou tres, que ben as resiste, nas brasas do inferno! Mira, Señor, outra cousa: ¡Despois de cocido, de ben escaldado, non mo poñas por xunto do Amadeo...! ¡Pídocho polos teus cravos, que este é capaz de pegarlle unha labazada, no Ceo que sexa!

¡Ai, Señor, Señor, -Seguiu rezando á súa maneira, a media voz, con perigo de que a oíse aquel roncón da gaita, pero non foi así, pois, coa calor, quedárase de pedra, -ben sei que é pecado matinar nisto, mais, coas ganas que lle teño, que non o dou quitado da cabeza, nin á de tres, que non me sae, que este fulano, este Manuel, nesa Panamá do diaño, maldito sachada debeu dar nesa foxa da que tanto fala, da que tanto presume...! Que Deus me perdoe, pero teño esta sospeita no caletre: ¿Verdade, Señor, que este fulano, no que Ti pouco ou nada debes mandar, foi un ladrón, ou un asasino, ou é que botou nunha vella...? Se cadra esganouna, ou lle deu canto tiña con mentiras, ou de aburrida..., que esta cousa que durme aquí, aquí comigo, aquí ao lado, e por veces faino derriba, fochica que te fochicarás, que nin dá fochicado, que se llo consinto é tan só por ir tendo algún remexo na espera de que escampe, para que non lle dea por mata-la miña filla, ou peor cá iso..., que este Manolón, que lle deron en chamar así, e ben chamado está, o que é traballar..., cunha aixada, co pico e coa pa..., ¡na vida!, que nunca o fixo, nin o fará; ¡ou si, se é por milagre! ¡Ai, Deus, perdoa, pero como ninguén mo di..., eu quixera adiviñalo!

Discorreu e discorreu, pero quedouse coas dúbidas, coas mesmas que tiña, que Deus non lle falaba, non lle contestaba, nin por soños, e logo que o seu Manuel, tan calado para as súas cousas, ¡só para as del!, nunca dera indicios da procedencia daquela fortuniña, por moito que lle preguntasen ou lle insinuasen.

Por sobre do día, despois de que cantasen os galos, o de Peruxo incluído, que xa era vello e non se daba présa en chama-las pitas para o galeo, durmiuse; de cansada, pero máis ben de aburrida daquela vida oca, miserenta, nun permanente rife-rafe, naquelas trafulcas crónicas. Unha vida de pouco zume, ou que ela non acertaba a espremelo, quedándolle, iso si, aquela esperanza de que a súa Herminia, da que lle dixera o señor cura que tal nome era suevo, significando grande, ou forte, tería mellor fortuna cos mozos, tal que se callaban aqueles namoros, que ben os viña observando, coa particularidade de que o Toño parecía rexo, ¡que rexo, teso e bo, para unha muller, tres sortes son!, en verbas do mesmo párroco.

¡Xa son grandiña, que me veu...!

Pola corredoira que vai, ¡que ía, antes desa Concentración Parcelaria que gozou/padeceu esta parroquia!, de Vilar a Sagaruxe, un día de tantos, ao serán, chegando á primavera, e polo camiño da escola, da escola privada, ¡unha institución, daquelas de a ferrado!, concretamente do señor Tellado, que a daba, que a poñía, na propia vivenda. Nun animado parrafeo, cos cartapacios en cadanseu fardel, para que non collesen humidade.

-Toño, do que vimos falando, que me parei a matinar nisto, ti sempre, e de sempre, estás convencendo en min, acalándome, pero a verdade é que, por moito que o digas, por moito que me animes, non podo vivir co meu padrasto...

O rapaz tentou de serenala, e para máis confianza, colleuna da man:

-Non esaxeres, que aínda non te papou!

-¡Xúrocho; e mais non fai falta que o faga, que ben o sabes! Desde aquel día dos lobos...; ¿non te lembras?

-¡E non hei! ¡Nunca máis gorda nos pasou na nosa crianza!

-Pois iso, que sempre está roñando, pois cando non é comigo faino con miña nai, ou coas dúas á vez. ¡Colle esa teima cada dous por tres! Tenme manía, ¿sabes?, que ben lla noto; ¡cadora máis! E ti tampouco saes ben librado desta guerra... Cheguei a pensar que calquera día pega comigo, que ese é capaz de forzarme se venta que xa son muller, así que terei que esconder os meus trapiños, ou lavalos lonxe da casa, tal que aló arriba, na serra. Todo o fai por vinganza, ¿sabes?, pero non sei de que, como non sexa deses celos que lle ten ao meu pai..., ¡que en paz estea! Tal xenreira, agora de morto..., ¡é de tolos!

Por máis que discorrese, e por vontade que puxese, Toño non era quen de atopar solucións pois aquel problema persoal resultáballe desproporcionado, fatidicamente insoluble; o único que podía facer, ou intentar, o único que se lle ocorría, era acougar na rapaza, animala, alentala canto lle fose posible:

-Miña nena, despois do que levamos falado..., ¡é que nin sei qué dicirche! Se esta ferida fose do corpo, árnica; pero como é da alma..., ¡daquela, sufre! ¡Só iso: sufre, e cala!

-¿Sufre ou xofre, que como ese Manuel é un diaño, igual lle sentaba ben unha cunca de xofre, do de desinfecta-las cortes?

O rapaz pasou por algo aquela chanza, más dramática que sarcástica:

-Oes, agora que dixen iso da alma, ¿e se falases, ti, ou túa nai, co señor cura? É cuestión de que colla ao Manuel pola lapelas, aló arriba, no atrio do convento, mentres estea sobrio; quero dicir, antes de que entre na taberna do Cuco, ¡que daquela pode confesalo ben confesado! ¡Polo menos, coa regra da atrición!

-¡Toñiño, iso non vale! ¿Non te lembras que sempre di que é ateo, que aprendeu esa relixión dos que non a teñen, por aló adiante, nese Panamá do diaño? ¡O único se lle zosca don Serafín co hisopo, á traizón, polas costas; na caluga que sexa, coma quen mata un coello!

Toño, parándose, refolgou a fondo para bota-los diaños, para que non pegasen con el, pois aquela idea de Herminia..., ¡de Deus non viña!

-¡Muller, que te pasas...! Mira, o mellor é que non lle atendas, que te fagas a xorda, que non lle fagas caso; cara adiante, polo teu camiño, á túa maneira, pero cos ollos ben abertos para que non te zosque; iso si, facéndote a xorda..., ¡que nunca choveu que non escampase, nin na meirande das invernías! Eu, no teu caso, o que faría é achegarme á túa nai, cadora máis, coma os pitos coa pita; ou comigo; pero non andes soa, nunca, e de noite, menos..., ¡por se acaso!

-De noite non hai perigo, que Manuel sempre rúa, a cotío, salvo cando enferma...; ¡e de enfermo, mentres tuse non ladra!

-Mira, nena, por un se acaso, che repito; caladiña e lonxe, que encirrar ao Manuel é coma encirra-lo can de Penelas, que canto máis o atacas máis rebinxe se pon. Agora, que logo vén o verán, coa secura...; coa secura, digo, vaise quedar sen saliva, e para daquela vólvese mudo, ¡coma as penas da Ferradura!

Herminia detívose, encarándoselle ao rapaz para darlles máis énfase aos seus argumentos:

-Meu Toño, esta cousa non é para bromas; nin para rir, que ti ben falas, que teus pais son xente... ¡Xente, xente! ¿Entendes? Pero, se vivises co Manuel, coma eu, a cotío, día si e día tamén, daquela...; ¡daquela, quéroche un conto!

O mociño, máis fatalista, pero tamén máis cuco, máis posibilista, e incluso algo machista, tentou de imbuírlle resignación, aquilo tan campesiño de, ¡dáme pan, e chámame xan!

-Miña nena, para remata-lo conto entendo que terás que seguir así, coa cruz, e do que non, pon estopas nas orellas, polo menos ata que eu volva de servir a El Rei, que daquela casamos, e coa mesma, véste para a miña casa, que se aínda non chegases aos vinte e tres...; ¡xa sabes, iso da maioría das mulleres!, daquela fágote depositar ca casa dun veciño, ¡polo Xulgado que sexa!

Xa naqueles tempos, atoparse cun labrego que non fose entendido en Leis..., ¡nin no propio Montecubeiro! A proposta fíxolle graza á rapaciña:

-¿Teremos que chegar a iso? ¡Se tal facemos, o meu padrasto vaivos queimar o palleiro! ¡Ai, Toño, qué me dis, qué largo mo fías! Non aguantarei tanto, que é imposible, co que nos tolea esa fera, ese borrachuzas. Cheguei a tal punto no meu desespero que xa prefiro arrincarlle unha ovella ao lobo antes que come-las papas diante do Manuel, ¡que sempre me olla coma quen esmaga unha limacha!

O rapaz, compasivo, pasoulle unha man pola meixela:

-¿Ti, unha lesma, co guapiña que es...? ¡Cómao o demo, que se non fose polo escándalo, habíalle amosar unha navalla!

Herminia, máis prudente, propúxolle:

-Meu Toño, vaiámonos de aquí, que a única receita vai ser fuxir; ¡del, e desta miseria, que nos fai depender do seu pan, do seu pan e dos seus cartos! Pero xa, de contado, ti e mais eu, para Cuba, pois con iso deixámolo en paz; e daquela, como di o cura cando nos manda saír da igrexa, ¡Laus tibi Christe!

-Muller, ti falas ben, pero as cousas non son tan doadas...

-¡Si que son! Voulle escribir á tía Henriqueta contándolle canto nos pasa, que de seguro nos manda as pasaxes..., ¡para dous, ou para tres! Toñiño, decídete; ¡faino por min! -E coa mesma colgóuselle do colo, agarimosa, persuasiva, estampándolle na meixela un bico, ben sonoro e bastante coactivo, pero o rapaz tiña as zocas achantadas na lama da corredoira, no país; ¡no país e nos propios deberes, tanto filiais como fraternos, así que aquela chuchiña non foi prezo suficiente para arrincarlle a deserción proposta.

-¡Herminia, ten formalidade! ¡Que non, que non pode ser, que cho teño dito, e ti veña arrandear! Pensa en miñas irmás, nas dúas... ¿Que lles fago; a elas, pero tamén aos patrucios? Coa pouca saúde de miña nai, e o pai zoqueando; nos veráns, segando; case sempre por fóra, ao xornal! ¿Que será deles se non lles gardo a facenda, maiormente no inverno, que as mulleres tedes que aprender a coser para casarvos algo ben, o mellor que se poda? Despois está a cava, catro fanegas de sementeira, que as penso entolar eu mesmo, que nos darán a vida... ¡Así deixamos un leiro a prado, e aumentamos unha vaquiña..., así sexa das de cabana! Nestas circunstancias, di a verdade, ¿podo escapulirme...?

Pero a rapaza, pola súa parte, tíñao claro:

-¡Iso ten arranxo! Levámolas connosco; ás túas irmás, digo, e que aprendan polo mundo adiante, que en Cuba teñen boas costureiras, do mellor, que moi traxadas che veñen esas que volveron, tal que a Dolores de Peruxo...! ¡Nin sei se vestirá mellor a Raíña de España, que ata será imposible pasarlle diante á Peruxa!

Por estas o rapaz non entraba, que aquilo de leva-las irmás para Cuba... ¡Iso non estaba ben visto, aínda non! Ninguén daba explicacións, pero o sentir xeral era ese; ¡palpábase! Dubidoso:

-Daquela terei que esperar que casen..., que así afrouxa o pote, e redúcese o consumo, que meus pais, eles sos, arránxanse con pouco, con algo menos. Iso contando con que casen para cerca, para que lles boten unha ollada aos vellos. E logo que eu son o da casa, o morgado..., ¡cousa que esqueces a miúdo! ¿Como podo traizoar as leis do herdo, maiormente se ninguén o fai? E agora, cálmate, miña rula, aguanta tres horas, ata saír da escola, que estamos chegando a Cas Tellado, ¡e van notar que choraches!

-Toño, para non chorar só teño unha receita..., ¡fuxir! ¡Do que non, tírome ao pozo do Herdeiro...!

-Cala, muller, non digas pecados, que xa falaremos diso, pero noutro momento, noutro lugar, que se nos fai tarde, que non dabas baixado da serra, e eu, no curral, agardando...!

-Pois non entro en Cas Tellado, que espero aquí, aquí mesmo, nesta currada.

-¿Deches en tola? ¡Primeiro falas do pozo, e agora saes con isto...? ¿Fóiseche o siso, ou qué? -Reprendeuna o rapaz, bastante irado por aquela porfía.

-Ándoche mal, peor que tola, que me fixen muller, ¿sabes?, que me veu, iso..., ¡e dáme vergoña ir á escola, así, sendo moza! Igual se decatan, e rinse de min, co burleiros que son os máis deles! ¿Unha muller que xa é muller, e que aínda vai á escola...? ¿Onde tal se viu? Sonche grandiña..., ¡que me veu! ¡Hoxe mesmo! ¿Enténdelo?

Ao rapaz deulle vergoña, vergoña allea, que lle fixese aquela confidencia. Naqueles tempos, naquelas circunstancias, un ano ou dous, a maiores, dun rapaz, de tódolos rapaces, significaba ir, mentalmente, dous ou tres por detrás das raparigas, pois a elas instruíanas súas nais..., ¡e aos mozos, no cuartel, os veteranos! Había certas cousas que un home non debía saber, e de sabelas, non podía, non debía, darse por informado. A instrución paterna aos rapaces consistía en ensinarlles a traballar, principalmente no de fóra, na labranza, ¡que non era pouco! Os mecanismos da xeración estaban á vista na cabana gandeira, ¡pero as vacas non teñen regras! Abraiado, nin case soubo que contestarlle:

-Muller, se o fas, se te pos así porque teñas ganas de chorar, daquela aguanta un pouco, que tres hora de escola, se estás atenta, logo pasan, e á volta choras comigo, apertadiños nunha boa aperta, mesmo aí adiante, nese carriozo da Regueira...

Pero a rapaz ía por outro lado:

-Vanmo notar, Toñiño, que igual lles cheiro, e logo que me dixo mamá que as mulleres poñémonos coloradas coma rosas..., ¡nestes días! Unha moza, na escola... ¡Por máis que o padrasto me trate de mocosa, agora, coa regra, sonche moza!

Toño medrou, empetusouse para facerse acatar, para volvela ao rego:

-¡Non cho consinto...! ¿Ou é que non queres instruírte? Terás que entrar, terás que facelo, que temos que aproveita-lo ferrado; e faranos falta saber algo máis, maiormente de contas, que no de ler e mais no de escribir, ti estás ben, ¡mellor có cura! De saír algún día polo mundo, que non nos enganen nos tratos...; ¡nin nas moedas, que cada país seica ten as súas!

-Toño, meu Toño, xa sei abondo, que sei para escribirche, desde Cuba que sexa, que mo recoñeces; e do resto..., para máis adiante, que estudarei en por min, tódolos días co libro na man, pero ten que ser lonxe, onde ninguén me coñeza, ¡onde non se rían de min!

Cuba, ¡sempre Cuba!, que esa era a súa obsesión, o seu horizonte, o seu soño; aquela esperanza, fonda, verde, nunca murcha, redentora de tódalas calamidades. Moda ou necesidade, Cuba; ¡sempre Cuba! Cuba ou Arxentina, para o caso, que incluso as consideraban próximas, que outra terra nullius, para nós, para os galegos do interior, non había, ou non a coñecíamos, pois aquilo do mapamundi, así, en abstracto, un debuxo cuns nomes rarísimos, non era doado de entender. Ese era o único, ou o principal dilema, dadas as circunstancias da inmensa maioría dos nosos paisanos. Ninguén falou, ninguén falaba da independencia cubana, como tal concepto; a expresión, a aplicación popular, xeral, era, viñese ou non viñese a conto: ¡Anda, que máis se perdeu en Cuba...! Na lóxica do paisano, se moito perdera España é que moito lles quedou aos outros. ¡Daquela, ao ataque, á reconquista, ao reparto! En consecuencia, volver a Cuba, a por Cuba, emigrar a Cuba, recuperala co traballo, no primeiro cuarto do XX era embarcarse para Covadonga, inicia-la reconqusita, outra, tal e como fixeran, en tempos, aqueles hispano-suevos!

O mocete seguía en positivo; e porfiaba, insistía, con teimosía; obviamente polo ben da súa compañeira de penalidades, única amiga e veciña, porta con porta, currás amecidos. Case que irmá; ¡ou acaso, máis, algo máis!

-Herminia, párate a pensar, que nunca se sabe abondo, pois do escribir pásase ao redactar; xa sabes, iso de darlles forma ás ideas, que tal lle respondiches aquel día ao mestre, ao señor Tellado. e tampouco fagas caso deses que din que face-las obrigas é cousa dos homes. ¿Estamos? Ti sabes que nesta parroquia, desde que non hai frades no Convento, e grazas ás escolas destes escolantes do lugar, pois iso, que imos tirando; ¡e nunca peor, que noutras parroquias nin escola teñen!

-Meu Toño, algo é algo, xa o sei; e non me tomes por desagradecida, pero moito, tampouco, que nas capitais teñen escolas tituladas, desas do Estado. ¿Serán doutro Deus? ¡Terei que preguntarllo a don Serafín, na catequese!

-Si, muller, xa o sei, tal que en Lugo, que llelas paga o Concello, pero iso está..., a catro leguas, ben medidas! Esas fanas para os señoritos, tal que para o morgado do Herdeiro, que vai a cabalo desde aquí, que corta pola Granda da Amurín, e despois quédanse por aló, el e maila besta, facéndose que é veciño de Lugo. De media fonda, seica, de domingo en domingo, que daquela vén para presumir, maiormente na Misa, que ese só se axeonlla ante Deus, pois para nós, se lle falas, contéstache cun, ¡Ola!, e pouco máis, pero sempre en castelán, ¡e coa mesma, xa se vai, apártase de nós!

-Apártase porque lle cheiramos ao esterco, a montesío, pero ben que repón do mesmo condumio, do noso, das nosas cousas, das do país, que ben lle arriman canto lle entra nas alforxas: xamóns, patacas, queixos, chourizos, castañas, mazás...!

-Por iso, muller, por iso, tamén por iso, que para defendernos destes señoritos hai que saber redactar, hai que entender o que poñen eles nas obrigas...; ¡que menos!

-¿As obrigas? ¡Aí falaches! As obrigas son das mulleres; ¡todas, de sempre!

-Herminia, a ver se tes formalidade, ¡que tampouco é así! Refírome ás obrigas dos cartos, ¡aos recibos! Mira o caso: As obrigas das débedas de teu pai seica estaban mal redactadas, con prazos curtos, e non sei qué máis trapalladas, que de non ser así, ese Manuel non as mercaba, que non era preciso, e daquela, todos felices, que xa se irían pagando, co tempo, pouco a pouco! Este home, este Manolón, mercando aquelas obrigas de usura mercou á túa propia nai, ¡coma quen compra unha escrava!

Despois daquel extenso e intenso debate a ceo aberto, corredoira adiante, despois daquelas deliberacións e porfías, reiniciaron a marcha, achegándose a Cas Tellado.

-Desta vez gañas, meu Toño, pero que non te tente o diaño dicirlles aos rapaces que xa son..., ¡iso que son, o de que xa me veu, que de aquí en diante terei que axuntarme coas mozas, que será o meu sitio, incluso na igrexa!

-E logo, qué remedio, que tes que aprender a dividir..., ¡sequera sexa para repartir comigo!

-¿Repartir, o qué...?

-¡Muller, as empanadas! Era unha chanza... O caso é que xa tes pagado, que o teu..., o teu padrasto, o outro día tróuxolle ao mestre, ao señor Tellado, unha fanega..., ¡de trigo! Polos catro meses, así que tedes pagado, que nós aínda non, que lle daremos centeo..., ¡en canto vai meu pai coas zocas á Fonsagrada, e volva coa besta cargada! Traerá dúas fanegas, que por aló o froito, o cereal, está algo máis barato. ¿Daquela, de qué te queixas; quéixaste dun home que che paga a escola en trigo? ¡Ingrata!

-¡Ai, si, en trigo! Foiche cousa da mamá, que porfiou co Manuel, para que me ensinasen algo máis. Díxome que se chamaba..., que se chama..., recomendación!

-Pasa diante, que imos entrar, que estamos entrando; e mais douche consellos en contra miña, que se moito aprendes, daquela igual te escribes co fillo do Herdeiro, desde Cuba. Xa sabes o de, ¡Carmiña, Carmela, o zapato pide a media, a ser posible, de seda!

-¡Si, ho, pero tamén se di que, cases ben, cases mal, casa cos do teu igual! Dáme consellos, Toñiño; sempre, que che hei facer caso. ¡Nunca para outro vou mirar, nin que os vexa en coiros!

-¿Xúrasmo? ¿Nin que os vexas en coiros, tan en coiros coma o boi do Herdeiro cando se achega ás vacas? ¡Ai, logo; daquela téñote segura!

A nena da serra, ¡desde aquel día moza!, encrucillou os dedos, e bicounos ritualmente, relixiosamente. Quedaba comprometida, na mellor das nosas tradicións, que unha palabra en Montecubeiro, educados no rigor daqueles frades dominicos, aos que tanto lles conviña estimula-la lealdade..., ¡cruza-los dedos era unha sentenza!

Aquel inverno completouno Herminia, que volveu á escola de Tellado tódolos días, sempre amparada e animada polo seu Toño, ¡canto deu de si aquel trigo!

...por un mundo que non vin!

¡Deixo a casa onde nacín,
deixo a aldea que conoso,
por un mundo que non vin!
Rosalía

Dous invernos despois daqueles episodios causais, daquel incidente dos lobos, dominadas as catro regras na escoliña do señor Tellado, días e días de pastoreo nas abas da Ferradura, sempre co mesmo horizonte, co mandil ao lombo, ou nel sentada, chegoulle a Herminia aquela carta de América, tan esperada que xa a tiña desesperada! Que viñesen os Magos por Nadal, naqueles días miserentos, era posible pero improbable, aleatorio, mais, o que é a Carta de América, á que se lle chamaba, xenericamente, Carta de Reclamación, esa, tarde ou cedo, subscrita por uns ou por outros, pola familia ou polos veciños, chegáballes a todos, a tódolos galegos que se visen en aperturas; iso é, en aperturas, que por antollo viáxase ida por volta, pero ninguén emigra; ¡nin hoxe, nin daquela! E logo que, ¿quen non tivo parentes e/ou amigos da familia, indianos, de corazón aberto, comprensivo, filantrópico, dispostos a pagarlle, ou polo menos anticiparlle, o importe dunha pasaxe?

Ímola reproducir tal cal, no propio zume, co seu chapurreo, cos seus equívocos, faltas incluídas:

+ Querida sobrina te esta escribiendo por mi una conpañera de este oficio del carajo que lo es de Ourense aquí del hotel que lo sabe acer mejor que yo para que asi la entiendas. Ponemos las señas del Toño de Polin ese de cas colas que tu me mandaste para que no se entere el Manuel que lo pediste en la tulla.

De lo que me dices de los lobos no sabemos lo que quies dicir mi amiga piensa que se comieron ls lobos al Manuel cuando guardaba las obejas pero yo le conozco desde aquella de la infancia y le juro a la Remedios que no puede ser que nunca los lobos se comieron a los otros ni sequera en el monte cubeiro. Sea lo que sea tu dices de venirte comigo pero la cosa es que tanvien aqui los ay y bien feroches por cierto que nos esplotan sen piedade como al taxi pero desto non lo deberas dicir por ai que aqui en Cuba ca uno vive como puede y de lo que puede y jolines que tampoco lo chapelee el rapaz. Si no ties mas remedio que zafarte del Manuel yo el pasaje te lo jiro que plata es la unica cosa que me sobra que de las otras me falta de todo maiormente la familia y nunca peor.

No te espricamos nada mas que como eres lista ya le digo a la Remedios ques la que escribe y yo firmo con el garabato que se esplique poquito que mi niña va entender y esa cosa de que a buenos entendedores las razones sobran que si eres como la Silvina ya lo entendras.

Esta que lo es y que te manda chuchiñas para que las repartas a cestas como si estibieses espallando nel trigo.

Enriqueta Fernandez Garcia de la Habana oy que es el dia de san Jose bendito del año veinti y dos.

(Garabato da tal Henriqueta)

Nese Vilar do Pradairo, parroquia de Montecubeiro, Herminia deixara de ir á escola particular, aquela do señor Tellado, pagada a ferrados de froito, fose trigo ou centeo, que tiña como meta o coñecemento das regras aritmética, ¡catro!, amais daqueles supostos sobre réditos simples, ¡e pouco máis! O que non parara, nin podía facelo, era de garda-las ovellas, xeralmente na serra, mañá por noite, do inverno ao verán, e do verán ao inverno, sempre en compañía do seu Toño, de quitado na época das cavadas, ou dos terróns, da sega ou das mallas.

A pesares daquela perda, sen aquel carneiro marón, do Manuel, outro quedara, que outro había no cortello dos Polín, así que a facenda foi a máis, e boa falta facían dous pastores para controlala, monte arriba e monte abaixo, axotándoa, de paso, dos vedros trigais. Nas ocasións nas que o Toño non podía acudir, ían súas irmás, fose a Laura ou a Dolores, e por veces ambas, para axudarlle á Herminia, pero esta facía por emanciparse daquelas cativas, máis ben torpes, coas que de pouco ou de nada podía conversar naquelas soidades interminables, alienantes, da súa serra, máis súa que de ninguén, a cotío visitada..., ¡e a cotío sufrida!

No día en que deu chegado aquela carta, ¡a carta de América!, despois dunha travesía de tres meses entre o barco e mailas outras demoras, hoxe inadmisibles e incomprensibles, amén das vacilacións que tivese a propia Henriqueta antes de encomendarlla ao servizo de Correos, por verse obrigada a confesar a súa vida, as súas vivencias, Herminia ía, atopábase, naquela Serra do Pradairo, tan familiar que xa lle resultaba consubstancial co seu propio ser, ¡máis aínda có catre no que se estalicaba polas noites!

-¿Eh, rapaz, a qué vés hoxe, qué se che perde no monte; vas ou vés de mozas? ¿Como é que non subiron túas irmás, sequera fose para axudarme a baixa-la facenda, que non hai diaño que as dea arrincado desta maldita restreba do Rego do Couto? ¿Como é que non fuches mallar á Cernada, á casa de don Sidro?

-Precisamente por iso, que fun, que levo por aló toda a semana, e ao remata-lo traballo subín a San Cibrao, á taberna, para baixar cousas para a festa do Santo. Xa sabes, o azucre e mailo aceite..., ¡que en tal ocasión hai que tira-la casa pola ventá, que é unha vez ao ano! Daquela...; peero mellor afalamos ás ovellas para xunto desas penas, que é un sitio descuberto de toxos, para entretelas outro pouco, que queda moito día, e hoxe teño que dicirche unha cousa... ¡Unha cousiña cousa; bonita, bonita...!

A rapaza sentíase a gusto co seu galán, pero tamén lles temía ás consecuencias de tanta proximidade en solitario:

-Pódela ir soltando, que é máis tarde do que dis, que o sol está a caer...! ¿Sabes para onde vai?

-¿Quen? ¿Onde...? ¡Non vexo a ninguén!

-¿Quen vai ser, paspán? ¡O sol! Ese non se queda por tras dos Campos de Cirio, segundo parece desde aquí, que segue voando, voando, aí arriba, polo ceo, e non para ata chegar ás Américas, para aló do mar, que desde alí dá a volta, só que polo outro lado, e por iso volverá mañá, ben cedo, que ese viaxeiro nunca se esquece de volver! Mira canto nos quere, e qué ben obedece a Deus... ¿Pero ti, de qué ías; ou é unha broma?

-Muller, aquí non, que se decatan as ovellas, que mira como levantan o bico para ollarnos... Ímonos máis arriba, por xunto das rochas, ou a cabalo delas, que che traio un secreto..., ¡de altura! ¿Adiviña, adiviñanza, qué cousa será, que de mollada, fala, e se non a mollas, rasca?

-¡Boh! Iso é a lingua, a lingua na boca; pero tamén pode ser a pluma, se non se molla no tinteiro..., pero non estou para adiviñas; ándoche farta de tanto sol e de tanto frío, por tempos, que xa podía vir mesturado; e logo estas ovellas, tan paponas, que ata lles falo engorde, con cariño, pero só me contestan, ¡bee!, como ríndose de min, das miñas ganas de parolar con elas..., ¡por falta de xente ao meu redor!

Ao rapaciño apetecíalle facela rabiar:

-Muller, igual nos tes envexa aos desa cidade, aos que vivimos aí abaixo, nesas casarías do lugar; un lugar de sete veciños..., ¡case tantos como hai en Lugo!

-¡Burro! Na invernía, polo temporal; e agora, de verán, polo distraídos que andades nesas parcerías dos veciños. Prefería darlle ao malle, nunha eira, por moito que pese, e por mal que se dobre, que nese caso é cuestión de untalo ben, co vergallo do cocho...

Toño non vía tan mal iso de que as mulleres andasen, con preferencia, na soidade do monte; un traballo que se consideraba livián, así que o seu era seguir coas pullas:

-Non, non é a lingua, nin tampouco a pluma, aínda que o pareza; e do outro..., ¿quen se queixa de folgar? A mais de que iso ten arranxo, que mañá veñen Laura e maila Dolores, ámbalas dúas no teu sitio, que imos empeza-lo palenque na Casa Grande, e ben sabes que o Herdeiro quere que lle vaias ti, en por ti, para axudarlles, ¡polo ben que arxilas na gra! ¡Claro, tes estes braciños que Deus che deu, tan largos e tan guapos, tan áxiles...! ¡Como me gustaría comelos!

A rapaza desviouse do piropo: ¡estaban en soidade, e ben a advertira súa nai dos perigos moceiros!

-¿Tes fame, vindo de traballar dunha casa rica?

-¡Pois por iso, que moito ten o que pouco gasta!

-Nesa chamada do Herdeiro algo hai, que o noso Manuel, para que non lle fagan subi-la palla ao palleiro, quédase atendendo ao pote; e ben que nos manda, ¡ás dúas!, ás casas de fóra. Ten graza, que nós ímoslles dous, miña nai e mais eu, cinco ou seis días, ¡seguidos!, canto lles dure a malla, e eles págannos con manda-lo criado á nosa eira para darlle ao malle, como moito, un día!

Toño, máis submiso ás serventías tradicionais na bisbarra:

-Muller, tamén levades as vacas ao touro, cada vez que anaturan; as tres vacas, que fan, catro ou cinco veces ao ano! E logo está esa cousa do reparto dos Consumos, en Castroverde, ¡que miúdo favor ese do noso cacique, que sempre vos deixa quedar por pobres! Daquela, favor por favor, que o Herdeiro ten dereito a gañar, que por algo é o veciño máis rico destas casarías, ¡e ata non sei se o será de toda a parroquia!

Herminia, un tanto celosa, aludindo á filla do Herdeiro, máis ou menos da mesma idade:

-¡Toño, que te vexo vir, que te vas cos ricos! ¿Non se che antollará Rosalía...?

O rapaz, que non, que aquelas uvas estaban verdes:

-¿Rosalía, a do Herdeiro? Esa vaiche de Igrexa, que a estudan para Ama, coma súas tías, e coma as tías das tías, que por algo a teñen na cociña, de man branca..., ¡que supoño será para ensaia-los pistos, que non vaia envelena-los cregos! ¿Sabes por qué lle chaman Herdeiro? ¿Non? Ese alcume venlles de que sempre se amañaron para quedarse coas lexítimas dos irmáns, fosen machos ou femias, que daquela, con iso, ao morgado, ¡tres terzos! ¡A unidade, enteiriña!

-Cambia, muda de conversa, que aínda non me deches o recado, e xa témo-las ovellas arrexuntadas!

O rapaz tiña ganas de facela rabiar, outro pouco, no que fose:

-Teño unha cousa...; ¡aquí mesmo, no peto! Unha cousiña cousa que se parece a unha lousa, e mais pizarriño non é, que non o precisa, nin falta que fai, pois o pizarro de escribir téñoo eu, ¡no peto do pantalón!

Herminia mostrou os acenos do seu enfado antes aquelas chanzas do seu Toño:

-O que ti queiras, mal becho, e distráeme para que volvan aqueles lobos, que así bótame Manuel para Cuba. ¡Definitivo! E con iso, reclámote!

-¡Quente, quente, que se ao lume fose, mesmo desaparecía; e coas muxicas íase a propia cinsa!

-¡Tarabelo! ¡Vaite por aí arriba, e non pares ata o Miradoiro! Vailles dar unhas apertas aos lobos, que a tal momento, así á tardiña, seguro que están brincando coas meigas da campa...

-Muller, achégaste ao caso..., niso da aperta! Trátase dunha aperta, das de verdade, que ma tes que dar ti, ti mesma, que dos lobos nada quero..., ¡que teño dezaoito, e ti poucos menos, pero nin con esas, véndonos a cotío...! ¿Dásme agora esa aperta pola que tanto levo esperado? ¡Hoxe merézoa, e que sexa cos corpos ben aconchegados!

-¡Non te pases, Antón, que nos está vendo Deus...! -A rapaza púxose fera ao velo aproximarse ladina e suavemente. -Primeiro temos que subir ao Convento, para que don Serafín nos diga esas palabriñas do casoiro..., ¡pero, se non te animas a ir comigo, daquela, nada, abstención coresmal! ¡Nin agora nin nunca!

-¿Ir contigo..., a Cuba? ¡A onde vou contigo é ao pendello da herba, que alí o rebufo do feo faranos ferver a manteiga, gota por gota! Se cambias de opinión, iso está feito, cando queiras, que vai sendo hora... ¡Muller, ti e mais eu, con tantos anos de querenza...!

-¡Toño, non sexas can, que ben o sabes: nin na herba nin nos toxos, que se queres arrolarte, faino coa loba! Ou vés comigo, xuntos, a busca-la sorte, ou non haberá casoiro..., ¡polo menos ata que volva de Cuba!

-¿E se non volves? Daquela váiseme ir..., iso, a manteiga; ¡xa sabes, polo calzón abaixo!

-¡Volvo, ho, volvo, que sen ti, eu..., media persoa! De Cuba, o que quere, volve; os que non volveron, ¡á forza!, foron aqueles da Guerra do 95 ao 98, pois aqueles..., ¡aqueles non quixeron que os enterrase o noso Afonso da Cordeira!

-Falando de Cuba: ¡Salta perico, e tírate ao río, que todos chegan ao mar, e tras do mar atoparás unha cartiña carta, que ma traerás no teu piquiño pequerrechiño! A verdade, sen máis pullas, é que me deron unha cartiña carta, ao meu nome, que está escrita cunha pluma mollada..., ¡e por iso fala! Esta adiviña era doada, ¿non si?

-¡Bobo! ¿É unha adiviña, ou é de verdade? ¡Mira que me fas rabiar...! Logo se mete a noite, que minguaron os días, que xa se lles nota, e temos que baixa-las ovellas, e descansar, e facer forzas, que a malla do Herdeiro non é a festa do Santo! ¿A qué agardas? ¿Esperas polos zapatos do defunto? ¡Pois eu, defunta me quedo, aquí mesmo, se non mo dis pronto!

Toño, por fin, deu quitado aquel sobre, engurrado de tanto telo no peto. Nin que dicir ten que Herminia, ao velo, púxose a danzar, subida nun croio, voltas e máis voltas, pero o rapaz mostraba e retiraba aquela misiva, con aqueles xogos, con aqueles malabarismos, con aquelas picardías xuvenís, moceiras.

-¿Toñiño, ves como foi de lei? ¡Tardou, pero contestoume! ¡Aínda que cha vexo na man, cústame crelo! ¿É dela, verdade? ¡Moita espera foi, que moito lle recei a Santa Petronila!

-¿Por qué? Polo correo fun eu..., ¡e mais non me rezas!

Chegara, xa a tiñan, xa estaba nas mans daquel rapaz, así que tampouco corría présa abrila, lela, pois Herminia estaba segura de que unha negación non era, non a contiña, ¡que para dar negativas non se escribe unha carta! Sentíao, notábao aló por dentro, así que parou de irritarse por aquelas picardías do Toño, e incluso se parou a contarlle unha historia haxiográfica:

-¿Non sábe-la cousa? ¡Pois éche ben guapa! Petronila era unha moza romana...

-¿Unha romana, desas de pesa-los xatos?

-¡Animal! Era unha moza daqueles romanos, que se fixo católica. E tamén había un mozo, de boa casa e de boa caste, que a pretendía...

-¿Clodio, o fillo do Herdeiro..., non si? ¡Se o pillo chiscándoche o ollo...!

-¡Bobo! Ademais daquel pretendente, Petronila tiña un noivo, tamén católico, ao que lle quería de verdade, que estaba na Lexión Estranxeira, casualmente por aquí, nisto da Gallaecia... Escribíanse e todo iso. Pois ben, o de por aló, o rico, comproulle ao carteiro unha das cartas, que por aí se informou da causa daqueles desaires... Nada, ¡ou todo!, que mandou que lle cortasen o gañote, dunha tallada, que a moza, ¡ou del, ou de ninguén! Por iso Petronila foi mártir, avogada dos inocentes, dos bos..., ¡e castiga aos malos, maiormente esas parellas que se arrexuntan sen pasar polo Sacramento! ¿Sabíalo?

-Muller, esa historia da Santiña da capela do Barreiro xa a sabía eu, ¿ou tesme por forasteiro? Neste caso, no teu, moita fe, pero..., ¡tardábache o milagre! ¿Non si?

Herminia buscou no seu maxín unha explicación daquel fallo da Santa; aquela morosidade...

-É que..., igual ía mal o aderezo, que miña na tíñao de fai anos; ¡ou se mudara de lugar...! Pero vese que o carteiro deu con ela, e iso que esa Cuba, máis que unha cuba debe ser unha adega! O nunca visto de grande... ¿Nunca te paraches a pensar, meu Toño, na cantidade de xente que vai aló, de ano en ano, e hai prata, prata e comida, para todos? A ver, ho, que de chanzas chega, ¿que di Henriqueta?

-¡Muller, non o sei; non podo sabelo, que non a lin, aínda que vén ao meu nome, que niso quedaramos, que ti mesma llo pediches por culpa do Manolón, pero, como vin o remite, o remite e mailo selo, túa é!

-¡Veña, rapaz, lee; ti mesmo! ¿Que non...? ¿E logo, tanto que presumías na escola de ler ás carreiras...?

-¡Pero esta non é miña! ¡Xa cho dixen!

-¿Entón, cómo sabes que vén de Cuba, sen lela? -Non aguantaba por máis tempo as retesías do seu rapaz.

-¡Muller, outra vez...! Seino polo selo, e polo remite, que sen iso as cartas non viaxan! Toma, e mais non debera darcha, que se chego a queimala..., ¡daquela sempre estarías aquí, comigo, neste país!

A rapaza lía, e relía, bicando na carta a cada intre, pero sen soltar prenda. Agora foi o Toño quen se cansou de esperar polas novas.

-¿Herminia, quedaches muda? Polo tempo que pasou, debíchela ler..., ¡catro veces!

-¡Cinco! ¡Que mal redacta a nosa Henriqueta, pero é moi boa!

-Se me dás un bico, léocha eu; e de lida, explícocha. Si, muller, que non é de balde, que cho devolvo..., na punta do nariz; e se pode ser, máis abaixo, cadora máis abaixo, ata as mesmas zoquiñas, que tamén o merecen..., ¡polo que carrexan! Se estiveses casada comigo, daquela non precisabas zocas, que te ía levar no colo, mañá por noite!

-¡Vaia teima con iso das chuchas! ¿Sabes o que di miña nai? Que cos bicos e co vento, avéntanse as saias, e daquela, ¡frufrú, chinchín! Disto da carta entendín abondo, por agora; o suficiente; e coa mesma, vou gardala, aquí no peito, non vaia ser que se me perda nestes carreiros da serra, que pode pasar un veciño... ¡Vai por dous anos que son moza, moza e sen emigrar, achantada por tras destas ovellas, que nin que fose unha retrasadiña!

Estaba visto que non lla ía mostrar, que algo raro debía conter, así que o rapaz non puido disimular a súa curiosidade:

-¿A ver, muller; mándachos...? ¿Non chos manda, ou é que non os ten? ¡No sitio dunha carta, co tempo que lle botas, xa parece unha confesión!

-Mándame a dicir que se me decido, noutra...; que noutra virán os xiros, as letras...; ¡iso, as letras dos cartos! ¿Chégache, pelmazo?

-¿Daquela, vaste; si, de verdade? ¿Arríscaste a perderme...? ¡Ai, muller, mira que ti e mais eu non facemos mal casoiro! ¡Que va! E trigo non che vai faltar, tanto que levo entolado...!

-¡Como hai Deus que o fago, meu Toño, que me vou! Pero ti, tranquilo, que en chegando, a pouco que gañe, mándoche a pasaxe, a túa..., ¡nun xiro deses, ou por un propio!

O rapaz no sabía como poñerlle atrancos para retela, para conservala naquel rueiro, cerca de si, con casoiro ou sen el.

-¿Tan decidida estás, sen outra matinación...? Herminiña, esa América queda lonxe, moito...; ¡no quinto coño, como di o teu Manuel!

-¡Outro mal falado!

-¡Muller, de verdade, que témo-lo mar de por medio; coido que máis do que te figuras! ¿Lémbraste do que nos dixo Tellado naquel problema? Que esa Habana está para alá do meridiano dos 82º. Daquela bótalle a conta: Se 360º fan as 24 horas do día..., quere dicirse que a metade fan 12. E así, a metade da metade queda en 90º, co que veñen a ser 6, ¡seis horas completas! Se restamos os 7º de Lugo, e quen quita 7º atópase en Cuba con 75º do noso cuadrante...; que se os comparamos cos 90º das 6 horas, veñen a ser..., ¡un sexto menos! Logo, quen de 6 quinta un, un sexto..., ¡cinco, cinco horas de diferenza, polo sol! ¿Enténde-la cousa, miña currusca? Acórdate disto, que cando ti papes a parva, eu xa estarei coa merenda, que aquí imos por diante; ¡nisto do sol, claro, que no demais van eles!

¡Nada, que non houbo apeo! Herminia disimulou unha bágoa, unha por cada ollo; e volveron a sentarse naqueles seixos, un anaco máis, e iso que se achegaba a noite, alleados por completo nas súas coitas, pero tamén nas súas esperanzas, nos seus avatares respectivos. Abandonados en si mesmos pois a facenda, de ben mantida, e cansa dun día de sol completo, ininterrompido, aínda non se escamallara.

O solpor, xa por encima dos Campos de Cirio, chiscou un adeus no cuarzo da pena, naquel pereiro tan amigo, tanto, que lles servía de abeiro habitual, e con iso deulles uns reflexos, un si é non é sinistros, difractados, pero aqueles rapaces tan inocentes e tan alienados nas súas interioridades, nin deso se decataron, que non estaban para captar mensaxes, aínda que mensaxes fosen! Postos á baixada, coas ovellas enveredadas, deron en asubiar uns sons coñecidos, coma dous cativos camiño da feira; e así ata que os detiveron aquelas badaladas das campás de San Cibrao, segundo se dicía, fundidas polos frades con máis prata que bronce, que por algo dixo delas o poeta local, Lois do Cando:

Do tempre desta campá
non se ten escoitado outra.
¡Que alegre nas procesións!
¡Como repenica á gloria!
¡Que ben esconxura ó trono
ca súa lingua maxestosa!...
¡E que triste toca a morto,
cando hai morto na parroquia!

-Herminia, a modo, párate; non oes...? ¡Temos que rezar o Ánxelus!

-¡Ai, Toñiño, reza ti; vai por diante, que non teño apetencia de abri-la boca, que ata non sei por qué temos que atenderlle ao toque de Oración, que eu síntome no Ceo, e no Ceo non se reza con oración vocal, que alí tense de todo, posto na mesa, e sen pedilo!

A chucha do día do Santo

-Naquelas datas da malla os veciños andaron, traballaron, como de costume, en parcería, de casa en casa, dálle que dálle ao malle, coaña que te coañarás e criba que te cribarás. Grazas que Silvina convenceu ao Manuel para que lle fixese outros traballos, daqueles secundarios, rutineiros, no entrementres, das dúas casas, que o Colás facía falta nas eiras de todo o lugar pois era un experto en palleiros, en asentárlle-la palla coa inclinación precisa para que esvarase a humidade naquelas invernías da montaña; redondealos, escolmalos, envealos, e todo iso.

Naquela época non se podía prescindir dos útiles; nin dos forzudos nin dos artistas. Tan afanados, todos, uns no traballo principal, e os outros nas substitucións, ou nas labores auxiliares, complementarias, que o verán galego ben sabemos como é, ¡como foi!, e máxime para tanta manualidade colectora, que daquela, as máquinas..., ¡quen as viu! Os nosos rapaces, Herminia e mailo Toño, nin ocasión tiveran de falar con calma das súas cousas, dos seus proxectos; en definitiva, unha simple carta, pero, ¡inmensa! Rebordante de imperfeccións gramaticais, pero máis, aínda máis, de misterios e de leccións. A ocasión veulles días máis tarde, a mediados de setembro, coa festa do Santo, do Santo Patrón, San Cibrao.

Entrados nos Vinte, xa chegara ao país algún diñeiro da emigración ultramarina, en cantidades apreciables, e as casas, maiormente con iso, ían librándose, paulatinamente, daquelas "obrigas", daqueles foros, daquelas teixas en cabana...

Todo iso, aquel progreso incipiente, emerxente, aquelas avantaxes, reflectíanse singularmente na grandeza das festas parroquiais, anuais, rivalizando entre si as freguesías contiguas, pois entre arxentinos e cubanos adoitaban paga-la pólvora, e coa pólvora, o ramo; tamén á banda de música, á de Bolaño ou á de Pena, co seu director - fundador - mestre de solfexo, Afonso da Cancela; ¡outro que se quedou sen estatua! E logo que empezaba a haber algún médico en Lugo; aínda que poucos, doados de coñecer e de relacionar, ¡pero difíciles de pagar! Con algunha medicina na farmacia, amén das menciñas dos curandeiros, case sempre pos, herbas, mesturas, catro químicas, combinadas segundo unha receita maxistral..., ¡ou non tanto! Por parte, unha mellor nutrición, coas tises e demais epidemias en franca regresión... ¡Xolda, en definitiva; con motivos para tela, e ben merecida!

...

-Meu Toño, ¿a onde me levas por este cómaro, tan lonxe do adro? Á Misa fuches, que comigo comungaches, mais agora non andas con boas intencións, pero... ¡pérdeste, pérde-lo tempo, que eu dou conta de min, que non bebo; nin bebín nin beberei, que non lle fago a competencia ao Manuel, nin sequera nas festas, fóra desa auguiña da nosa fonte, tan boa que é e tan mala de carrexar, que non me dou afeito a iso das sellas bailando na cabeza, nunha rodeliña...!

-¡Muller, non sexas esquiva, que só estamos por tras da horta do convento..., a vinte pasos do torreiro! E logo que te vin atraendo para aquí, de boa fe, pola man, coma dous nenos, para estar algo a soas, apartados desa bulla, que deixamos a medias aquilo da nosa carta...

-¿Pode saberse qué andas matinando?

-Herminiña, miña Herminiña, estou rabiando por saber qué decisión tomas; e se a tomas, de qué xeito vas face-las cousas, que eu son parte neste asunto, unha parte interesada, moito! ¿Ou xa non, xa non me queres agora que tes esa carta de reclamación..., por dentro do teu xustillo?

-Pero, home, párate; ¿como cho teño que dicir? Aquí, aquí mesmo; sentémonos neste arró, que sentados nesta parte do campo, mal non facemos, coido que non, que nos ven pero non nos oen; e coa música soando, aínda menos, ¡que así acéptoche que me xebres da festa! E logo está que tamén che quería falar eu, que moito me andou na cabeza aquilo dos graos, esa cousa da diferenza horaria... ¿Que dixeches, seis horas de diferenza? Debe ser porque o sol é así de grande, moi pesado, e por iso vai a modiño, vagaroso, que pasar do Leste ao Oeste, tan só polo noso horizonte, lévalle desde o lusco ao fusco..., ¡que nin que fose un carreto con vacas esfameadas!

-Non, muller, non é exactamente así, que quen camiña é a terra. ¿Explícocho? Seino de certo, que mo contou Tellado; ¡a historia é dun tal Galileo...!

Aquela disquisición, aqueles coñecementos xeográficos, tíñana sen coidado; ¡os seus problemas eran outros, persoais!

-¿Toñiño, sabes qué che digo...? Aínda que se durma pouco, por aló, e aínda que toquen á Misa de cedo ben cedo, por culpa dese sol..., ¡eu penso afacerme, que che durmo menos có galo! ¡E cando esperto, dous rosarios?

-¿Dous? ¿Repartes as indulxencias co Manuel?

-¡Adiviñaches! Un, por nós, a ver se chegamos a ter sorte na vida; e outro polo meu pai, coa condición de que, se xa non precisa sufraxios, daquela que vaian pola ánima do Manuel..., ¡anticipados, para que o amolente Deus!

-Se te casas comigo, axúdoche nese oficio de reza-lo rosario; ¡cada un, un; pero dos de cinco misterios!

A rapaza nin con esas, a pesares da súa relixiosidade, ou precisamente por iso. Sentáronse na parede do cómaro, mesmo por tras das ruínas do convento, xunto da cerca da súa horta, collidos das mans. Herminia retíñallas máis ben para que o rapaz non fixese outro uso delas.

-¡Toño, que cho veño dicindo, e ti, nin caso! Aquí cheguei á estrema, ao lindeiro, e co padrasto, ¡punto final! Ben cho levo dito, pero ás mulleres só nos escoitan os cregos, ¡que se cadra é por iso de que eles tamén levan saia! ¡Agora teño quen tire do meu trelo, quen tire de min!

-¡Mira que es teimuda! Pois, de non ter remedio, déixame quedar neste país, no noso, ata servir a El Rei, ¡que máis demora tampouco cha pido!

-Meu Toño, se che mando pesiños, daquela igual chegan a tempo de que pagues Cota, ou seguro, iso que se paga para que vaia outro ao Servizo no teu lugar...

Toño, aforrallón e algo marulo, escandalizouse:

-¿Pagar, eu, por unha cousa que pode facer cada quen? ¡Nin co teu diñeiro nin co meu! Neste tempo, no do meu Servizo, ti vaste desenganar, en América; ¡e se che vai mal, daquela volves comigo! Do que non, máis adiante..., coas irmás casadas, igual me animo, e vou eu, que quen é capaz de segar o que eu sego tamén corta esa cana do azucre, que seica é un traballo duro, dos máis fortes. ¿Ruliña, paréceche ben?

A mociña calou, pero deu en pinga-lo ollo.

-¡Muller, o que nos faltaba! ¿Queres que che afonden, coma unha poza, eses ollos tan frescos, e tan guapos; tan guapos e tan riseiros?

-Meu Toño, foi que me representei, por un momento, que nos estabamos despedindo, xa..., ¡para América!

A súa diferenza de sensibilidades era notable, así que o rapaz nin se decatou daquela crise emocional, por outra parte tan motivada.

-¿Cando lle respondes á tía Henriqueta? Ti chámaslle tía, que o é, pero de min é prima; séxase, prima terceira do meu pai, que as nosas casas saíron dun tronco común, que seica veñen dun criado do convento que casou cunha pastora das ovellas dos frades, así que nós seguimos en familia, pois a familia dura moito..., ¡habendo trato!

-Toñiño, se tivese aquí un cartapacio e mailo tinteiro, agora que estamos ben mantidos e ben folgados, aquí, na festa, que nin ganas de bailar teño, e iso que esa música soa de gloria, que ata parece que canto máis lonxe mellor se oe, nesta calma dos hortos... Pois iso, que me poñía a escribirlle á tía Henriqueta, de contado, para que me mande eses cartiños; ¡de serlle posible, antes do Nadal, antes dos nevaríos!

-Herminia, vólvocho a dicir... Tanta calor, que aló moita debe facer, que só tes que fixarte na clase de roupa que traen eses que volven... ¡Deus nos asista, qué tempos nos esperan! Por se acaso, vouche dar unha aperta, ¡que as feitas, cóntanse! E xa que non bailas, bailemos doutra maneira, cos corpos xuntiños..., ¡agora que se puxo o sol!

A rapaza, intuíndolle as intencións, separouse algo, previsoramente.

-¡Ai, muller, que nin que fose pegar contigo, que é tan só para ensaia-la nosa despedida!

-¡Tes boa penela, botarlle ese conto...! ¡Que non quedas só, rapaz, que che quedan as ovellas, as cabras, as árbores, e mailos penedos da serra, tan ben que os coñeces; e logo está a festa..., esta, a do Santo, un bispo!

-¡Muller, non sexas cutre, que todo iso doucho..., a cambio dunha aperta! ¿É moito pedir entre mozos que están chamados a casar?

O pillabán estivera atento, calculador, ao paso dun nubro, e daquela, minorada a luz, achegouse..., ¡no intre de máis escurecemento! Naquel cómaro, sos, illados do barullo e da curiosidade festeira... Collida de sorpresa, conquistada nun momento de hipersensibilidade, Herminia deixouse querer, e correspondeulle, ¡con toda a súa alma! Pero aqueles brazos do cavador calcularan mal, ou máis exactamente, non calcularan, así que lle deu as queixas:

-Toño, que son de carne..., ¡e confúndesme cun feixe!

-¡Muller, o que non é de palla son eu, que de tanto que me doe o peito, preciso que mo acalentes! Abrazar, abraceite, abrazámonos, ¡como é debido!, pero fáltanos a chucha grande, a boa, esa de boca con boca..., ¡que se non ma dás, morro!

-¡Vai empezando...! ... ¡Non, ho, para aí, que che dixen que foses empezando..., pero a morrer! ¡Ladrón, que es un ladrón, que mo fixeches á trapela, e iso non vale, non é decente!

-Pois, dáma ti, pero que sexa pronto, coa boquiña aberta, antes de que pase esta nube..., ¡xa que che dá vergoña facelo á luz do sol! Si, muller, faino; ¡ou déixamo facer, agora que non hai ninguén ao noso redor!

-Este biquiño voucho dar, vouche deixar..., ¡se non te propasas! ¡Que te vexo vir, que despois das apertas dos brazos os homes queredes as outras; xa sabes, as das pernas..., que te entendo, que te vexo vir, que as túas mans non paran quedas, pero, esoutro..., ¡iso despois da igrexa!

Porfioulle, buscándolle os beizos reiteradamente, asegundando, repetindo con paixón infantil pero ardente, o que se di un refresquiño:

-¿E logo, non estamos cerca da nosa igrexa, que incluso a pasamos, que aquí xa son as encuastras do convento?

-¡Coa estola, rapaz! ¡Terá que ser coa estola do casoiro; así, ou nada! ¿Queres as cousas de despois da voda sen pasar polos requisitos previos...? Carneiro, que es un carneiro, para de turrar en min, que nós van ver..., ¡e xa tiveches unha ración de bicos!

-¡Herminia, tivémola, que tamén che din cariño! Es unha condenada, unha mesquiña, que sempre me deixas con fame... ¡Xúrocho!

-¿Tes fame? Daquela salta esa parede, que tras dela, verzas hai; e se cadra, repolos, que media horta está a repolos... ¡Tanto lle gustan a don Serafín, que así está el de repoludo!

-¿Verzas? ¡Agh, qué noxo; nin verzas nin repolos, que iso é un prato de diario! O cura estache barrigudo dos torresmos, que cho digo eu, e non do que a min me dan, ¡que tan pronto me achego...!

-¡Que che vou facer! Oes, aí adiante, nese campiño do Afonso, hai codesos, e como son amargos, igual che gustan para as lombrigas..., ¡se tanto che pica a barriga! Do que non, ven para Cuba, que alí, de casados, faremos canto se deba facer, e así farase máis curto..., ¡aos dous!

-Muller, diso, non; por agora, non, que xa o temos falado. ¡Tan mansiña que pareces, mesmo unha ovella, e hai que ver cómo tornas de min, do meu cariño...!

A rapaciña zanxou, ¡tan rotunda que nin a Paz de Zanjón!

-Eu sempre torno dos lobos..., ¡por máis que me facedes pouco caso! ¿Esquecíchelo?

No torreiro continuaba o baile, pero finalizaría enseguida, entre lusco e fusco, pois aquel cura era medio agareno, e tan pronto deixaba de distinguirse un fío mouro dun branco, cortaba o ramadán! A súa inxenuidade non lle permitía decatarse de que as picardías non estaban no torreiro senón no camiño de volta, ¡nos atallos das corredoiras!

¡Non sacho máis!

Coa carta das Américas gardada en sitio seguro, primeiro no xustillo e despois no fondo da hucha de súa nai, Silvina, Herminia pasou aquel inverno máis feliz cás andoriñas cando se abeiran nas tépedas do Magreb, tanto ela coma elas á espera dunha primavera venturosa, prometedora, que a librase, definitivamente, das inclemencias e dos riscos da serra, da serra e do seu circundo. De paso, das carraxes do padrasto, aquel Manuel, aquel Manolón, tan inefable como inaguantable.

Silvina, pola súa parte, cheirando novidades, presentíndoas, aproveitaba tódalas ocasións propicias para incita-los namoros daqueles rapaces, da súa filla co Toño, co fillo de Colás, amañando, de lonxe, un casoiro que lla enraizase naquel lugarciño de Vilar, unindo, de paso, dous morgadíos forzosos, varón el e única a súa filla, que por cativeiros que fosen..., ¡eran dous! Na súa resignación, naquel sometemento aos infortunios, prefería aqueles males, pobrezas tales, coñecidas, habituais, aos eventos americanos, tan contraditorios segundo certas versións daqueles retornados que ían chegando, reincorporándose á parroquia.

No intre en que retomamos esta historia témo-las dúas mulleres sachando no horto, da parte de abaixo das casas, opándoo, rompéndolle a costra, o terrón, máis que polas herbas para que o terreo collese tempero, para que entrase en cocción, en purga que se dicía, coa inminente mellora do tempo, coa quentura primaveral.

Despois daquelas hortas, que nunca se construíron edificacións no fondo dos lugares senón do medio para arriba, con tal de que houbese fontes próximas, principalmente por razón de carreta-lo esterco, viñan as leiras do froito, os fondais; e no fondo máis fondo do val, a rega, a pradaría. Hoxe en día todo iso está refundido por obra e por graza, ou por desgraza, deste monocultivo das leiteiras.

Do Manuel, naqueles eidos, nin trazas! Se cadra aló arriba, máis arriba, moi arriba, cerca do Convento, vella atalaia, milenario cenobio daqueles frades que gozaban contemplando o milagre das súas carballeiras. Na vila, na taberna, dándolle á brisca, farfallando como de costume; explicando, outra vez, a fondura daquel canal transoceánico, aquelas obras nas que gañara, ou tal dicía, aqueles dólares tan escorregadizos que, escorréndose, facían as delicias do taberneiro de San Cibrao, Cuco de mal nome, ou de nome exacto, que outros aniñaran no Canal, na cana, ou na Pampa, para ir directos á súa filla, aquela Vitoria tan perexileira..., ¡que os alcumes nunca foron gratuítos!

-...

-¡Mira qué ben estamos, que aí vén ese Toño para axudarnos a sacha-la horta!

Herminia ergueuse, incorporouse, apoiada na picaña, e apresurouse a limpa-la suor co propio mantelo, a falta dun paniño. Despois ollou ao lonxe, cara a onde lle indicou súa nai, para o carreiro serventío daquelas propiedades:

-¡Uih, non sei se será verdade que veña de roga, que trae a camisa de flanela, a dos días santos! ¡Este foi busca-lo Entroido, e faltan tres días, así que vén de baleiro...! ¿Que fas por aquí, presumido, con esas galas de mocear, vestido desa maneira...? ¿Andas ás mozas, xa de mañá, coma os gatos? ¡Ah, folgazán...!

O rapaz sorriulle á mociña, deténdose xunto delas. Chiscoulle un ollo á súa, e díxolles, garatuxeiro, á vez que explicativo:

-Se lles fai falta unha man, tamén se lles bota; ¡ao pescozo que sexa! Pero isto da sacha non se me dá, que me sobran forzas, e daquela fondo demasiado, ¡un furco de máis! Vénseme o esterco nos dentes do raño... O caso é que fun á igrexa, de cedo, que aínda estaba o cura coa criada...; ¡quero dicir, rezando nos matíns, non pensen mal! -E chiscou outra vez o ollo.

-¡Tolo! ¡Non fales do que non viches! ¡Home tiñas que ser..., e como tal, mal pensado!

-Herminia, perdón, que agora vai en serio: Fun buscar o viático para a señora Manuela de Freire, e ao verme o señor Ignacio deume outra carta, no Correo; e mais non cha debera traer, ¡por se é o que penso...! ¡Cousa boa non é; para min, o peor, que xa te vexo no país do azucre!

Herminia, engurrando o cello, impaciente, amoscada:

-¡Veña, ho; dáme ese sobre e déixate de prosmadas, que se as novas son novas, se son tenriñas, tamén o serán para ti, se é que me queres...! ¡Tarde ou cedo, pero boas!

Silvina desoíu aquela porfía, aquel regateo da carta, e interesouse pola saúde da veciña, que o resto podía esperar:

-¿E logo, cómo queda esa muller, tira dos folgos?

-Pois, a medias; trouxéronlle o médico de Serés...; ¡xa sabe, ese ao que lle chaman Sufre, que logo parece un carro do carreto, rung-rung, que sempre di, "Anímate; e aprende a sufrir e a calar"! Seica deu esperanzas, pero, por parte, a parteira, esa Laura do Rego de Berlán, ¡que esa entende de mulleres, esa si!, recomendoulles que avisasen ao cura; e daquela...

-¿Daquela, qué; don Serafín, qué...? Ese, para a cousa dos pasaportes, onde pon o ollo..., ¡ou festa, ou despedida!

-¡Señora Silvina, estalle tan afeito aos enterros, que os osma desde o convento! Díxolles que é do mesmo parecer, que a parteira ten razón, ¡que a señora Manuela leva moitos anos ao lombo! a pobre está xibosa, co espiñazo coma a lúa minguante, que se puxo crequena de tanto carrexar feixes, ¡co lonxe que teñen as terras...! A herba, a ferraña, o calexo..., ¡que poucos cambios levan feito, que nin ocasión tiveron! Iso da chepa apértaa no peito...; ¿nas costelas, sabe?, que lle saen para fóra! Terán que ir pensando no funeral, e nos responsos, pois..., catro duros son seguros, á conta de catro burros!

Nova reprimenda de Herminia:

-Toño, a modo, que logo vén o Precepto, e despois vaiche dar vergoña contarlle ao propio don Serafín iso de que te ris del, ¡do propio párroco!

Silvina, que tamén, pero máis preocupada polas consecuencias materiais, territoriais:

-¿Daquela avisarán ao escribán...? Iso sempre, para que non haxa liortas nas partillas, que por pouco que se teña, habendo lexítimas curtas é unha lea, que hai que compartir, ¡e por veces nin se sabe cómo!

-¡Non llo sei, pero, total, para o que tren que deixar...! A súa dote papárona en aparta-las cuñadas, ou iso se di, e logo que non fixeron compras, ¡que eu saiba! Don Serafín hoxe si que estaba feito un serafín, revestido e todo, que cando se pon de boíño, logo parece un anxo; sacramentouna, así que, ¡untura do zapato, ou voda ou catafalco!

Silvina, adoutrinando:

-¡Ai, ho, vaia teima, que só aos rapaces se vos ocorre chancearse coa morte! O viático, se non cura, o que é matar, tampouco. Son falares da xente descrida... ¡E que Deus nos valla, que moita temos nesta parroquia! Demasiada, que se cadra vénnos daquela enchente de frades, pois o moito leva ao pouco, e por parte, o pouco leva ao moito! Xogadas de Deus, que ten o seu xeito de abalar para que caian as maduras; ¡será para ir facendo sitio! Desde que se perdeu Cuba, daquela, en vida de meu pai, a xente botouse tras do peso..., ¡e as ánimas, ao purgatorio!

Volveuse cara á filla ao verlle o que estaba facendo, aquel xesto rompedor, iconoclasta, aquela defección:

-¿Nena, toleas? ¿Por qué arrebolaches esa picaña, unha cousa de Deus, unha ferramenta, que nos mandou traballar coa suor da fronte..., e non coa dos de enfronte? ¿Enfadácheste polo que vos estou dicindo? ¡Son consellos bos, dunha nai preocupada, que teño a responsabilidade da túa salvación...!

-Señora, punto, como di Tellado, que eu non sacho máis, que se uns perderon esa Cuba, outros ímola gañar, como se gañou aquela reconquista de España, empezando pola nosa Galicia, que aquí, daquela, mantivemos o gando para manter e soportar aqueles guerreiros que foron á Gallaecia do Leste para libera-la Cova da Nosa Señora... Agora, de presente, nesta recuperación de Cuba, eu farei canto poda e se precise..., ¡así sexa atizarlles aos fornos da cana do azucre! Queda dito, e con dúas testemuñas, que se fai falla voulles preguntar aos de Cabanela onde vive ese escribán, ese dos testamentos..., ¡para que vos dea fe do que prometo!

A nai, presentindo e temendo o abandono das súas leiras:

-¡Ai, Deus, cómo se vai poñer todo isto! ¡Quedará a monte, e algún día haberá que volver a rompelo...! ¡Meu hortiño, este eido, quén te verá de hoxe en diante, pecho de herbas, apoderado das ortigas, co que me custa dobra-los cadrís, que xa teño os meus anos! -Botándose as mans á cabeza, torturada por aquela traxedia familiar, non por esperada menos dolorosa.

-¿Mamaíña, sabes qué che digo? ¡Que non me dás pena, que tes contigo ao Manolón, que moito lle aguantas, así que fai por dobralo; na sacha e no demais, que tamén se agacha para cincha-la besta, e diso o condenado non se queixa! En parte tes ti a culpa; ti soa, por consentidora, que mesmo nos ten de criadas..., ¡mentres lle dá ao cóbado, ou á brisca! A primeira sublevación xa a ten enriba: eu mesma, que ben me leva amargado; e tras de min, naiciña, se fai falla, bótao, bótao da túa casa, que se desempeñou as leiras a casa, a lareira, as paredes e mailo lousado, son cousa túa, propiedade túa, que isto vén dos nosos mortos, que por aí andan os seus espíritos, por toda a casa, esperando a súa resurrección!

Toño, véndose excluído daquel arranxo, daquela composición, ou descomposición, familiar:

-¿E logo, eu, eu non conto? ¿É que non vos vallo, non queredes a miña axuda? Precisamente agora, a tal momento, que ía quita-la camisa nova para expurgar nestes couceiros..., ¡coma se fosen meus!

Herminia ollouno fixamente, pensativa, concentrada, pero sen perde-lo tino, nin o tino nin o sorriso:

-¡Mírao, mamá; olla, que xa ten peliños no peito! ¡Un home...! O que quere este home, agora que chegou ao que chegou, non é axudarnos..., ¡é que o vexa eu, feito un adulto! -Dirixíndose ao rapaz: -Pouco che queda; a ti tamén; nin de sachar nin de cavar, que en cousa de dous ou tres anos eu volvo por aquí, feita unha cubana, desas do abano, con eses falares tan doces e tan agarimosos que teñen, que por algo veñen da terra do azucre! Daquela volvo por ti, cacho feo! Ou veño, ou te reclamo, que vén a ser o mesmo. ¡Uuu-ju-juuuú! ¡Que leda estou! ¡Chegou a miña, e xa vou facer o ato, que me embarco, así sexa na casca dunha noz!

Silvina non daba creto ao que estaba oíndo; ¡aquela moza non era a súa filla, que xa non lle temía ao Manolón!

-¡Ai, Deus, esta Herminia deu en tola; deu en tola, ou ma cambiaron! Pola ánima de teu pai, para de saltar, contente, que non estamos na festa. Veña, muller, cóntanos, pero de vagar, con xeito, con sentidiño, que é o que che pasa, que é o que che di túa tía... ¿É da miña Henriqueta, non é? ¡Serás tola, que non paras de darlle bicos ao papel, que nin que fose unha estampa da Virxe! Un papel é unha cousa que ten conta do que lle poñen... ¡Non está bendito, non é unha estampa!

-¡Naiciña, meu Toño, estas cousas que veñen de Deus, son do Señor, tan santas, ou máis, cá pía da auga bendita, que a fixo un canteiro! Daquela deixádeme brincar, ou do que non, mal me vexo; ¡coma un foguete, que non hai quen me pare! ¡Chispón, fogo! Mirade se estou leda que a tal momento, se chega a estar por aquí o noso Manuel, que iso perde, por folgazán, por solitario, dáballe unha chucha, o tres, ou catro..., xa que foi el, cos seus desprezos, quen me lanzou á gloria!

A nai, entrando en resignación:

-¡Sendo así...; brinca, muller, brinca, así te subas aos pomares, por riba das follas, que para chorar tempos virán! Que Deus te bendiga, e que che dure a xolda, ¡así morras de risa! A ti acabaríanseche as penas, cousa da que me aledo, que vaia o diaño con elas, pero, ¡ao Toño e a min, empézannos!

-¿Por qué? ¡Naiciña, non amargues a festa, que destas é a primeira...!

-¡Miña filla, ti es boba...! ¿Por qué vai ser? ¡Por terte lonxe, na fin do mundo, niso que chaman o Novo Mundo, que para min vai ser Outro, o Outro Mundo, o de nunca volver..., que xa cho dixen! ¡Verte así, coa carta na man, é igual que verte facendo no ato, na fardela...! E menos mal que se queda o teu mozo, este Toño..., ¡para lerme as túas cartas! Polo menos ata que o chamen para servir a El Rei... ¡El Rei e mailo que cadre, que iso de África, polo que contan, non é verde pero está verde! ¡Ai quen tivese cartos, coma o Herdeiro, que lle tocou Melilla ao seu morgado, pero pagan esa Cota, e daquela..., daquela pintan ouros!

Toño estivera calado, cocendo naquelas verbas, naquelas reflexións das dúas mulleres, e á vez impaciente por sabe-los detalles da misiva, que estaba sendo, que fora, un embaixador de excepción, co seu nome no enderezo da carta pero sen coñecer a embaixada, a mensaxe:

-¿Herminia, vas dicirnos o que che di, dunha vez? ¡Ben ves que estamos cocidos, aburados de tanta espera!

Pero a moza compraceuse en facelo rabiar, que agoa tocáballe a ela:

-¡Toño, que non cho digo..., por pasmón! Abriras a carta, que contigo veu, e no teu peto estivo! ¡Debíchela traer en sitio quente, que aínda o está!

-Herminia, non sexas boba, non te fagas a interesante, que eu son o teu carteiro, o teu conivente, o de Cuba, ¡pero un carteiro non pode abri-las cartas! ¿Sabíalo? ¡Ben que cho dixen..., aquel día...!

-¡Entón, porrón-pom, que aquí o pon...; pero non cho digo, que tamén sei gardar un secreto!

O Toño, dálas si, pero que llas fixesen, que lle fixesen rabiar..., ¡e menos tratándose dunha muller!

-Estasme amolando, que xa perdo a paciencia; ¡ti mesma dis que iso de dicir e non dicir son parrafeos dun cativo! ¡Estoume cansando deste xogo, que tes idade para asenta-la cabeza!

Herminia formalizou; ou iso, ou encirra-lo mozo:

-Aló vai, que tedes pouca correa! Henriqueta di que...; ¡uih, canto a quero! -E volveu a bicar na misiva, naqueles papeis tan sobados. -Di que me mandas eses cartos, os da pasaxe, polo señor Gregorio da Bica do Escouredo, que virá de Cuba..., ¡"nun ratito"! Entendo que será cousa de dous ou tres meses, así que hai que preguntarlle á súa familia, telos sobre aviso, que se non chegou, estará a punto de facelo!

-¿Que, qué máis; nin memorias para min..., nada? -Inquiriu Silvina.

-Máis, moito máis, que di que mos manda dobrados...; ¡dobrados, non, ao dobre! Será por se teño algún imprevisto... Aquí pon: ...quiero que vengas bien vestida, que te vayas a Lugo y copies de las señoritas, pero de las decentes... ¿Que vos dixen eu? ¡U-juujuuuh! ¡Que feliz son, que desta, punto; acabóusenos a miseria! Como di Manuel, ¡habendo chourizos, ao carallo coas papas! Moito chiculate vou papar: ¡un Ama de Cura, talmente a Ama do Cura!

Silvina non daba asimilado aquel milagre, así que se persignou:

-¡Ai, ho, qué cousas, cántas voltas dá o mundo! ¡Que Deus llo pague, que eu xa non; imposible, que nunca poderei...! -Rompeu a chorar, a callón, un salouco tras do outro.

-¿Eh, mamá, cando pensas parar? ¡Vaste quedar máis seca que un viorto de pallas!

-¡Ai, filliña, teño unha irmá que é unha santa! Outro tanto ninguén fixo por nós; ¡que Deus e maila Virxe, e coa Virxe, a nosa Santiña, esa Petronila do Barreiro, lle conserven a saúde; que ma traian de volta, algún día, ao noso Vilar, e que sexa para ben, que poidamos vernos, aquí mesmo, nesta terra onde nos criamos, onde sachamos, onde quitamos estas verciñas, onde rimos e choramos, onde xacen os nosos defuntos...!

-A iso chegaremos, mamaíña, que ti aínda es moza... -Animouna, ou máis ben fixo por animala.

-¡Tesllo que dicir, tesllo que pedir, que non se che esqueza; tan pronto chegues, que eu, cunhas cousas e coas outras, vou madura, e logo irei para xunto desa Manuela de Freire, que sempre me deu aprecio! ¡Que lle vou facer; eu son agradecida, dun sorriso que sexa!

Herminia fixo que se enfadaba para aliviarlle o pranto:

-Sóde-la mesmísima Compaña, que vos deu por falar dos enterros nun día de festa, precisamente hoxe...! Mamaíña, ti sempre con Deus; que se con Deus me deito, que se con Deus me levanto, e despois, á hora da verdade, caes con esas. ¡Unha descrida da Divina Providencia! ¡Pois existe, que ben se palpa nas ocasións!

-Muller, é que..., despois dos ufidos, o que é nesta vida sempre veñen os choros; e tras do verán, o inverno. ¡Éche coa emoción!

-¿Estás tranquila...; xa?

-Estou, muller, estou, pero o malo vai ser cómo llo dicimos ao Manuel! Con tanto secreto entre mans, tanto tempo... Vainos brear a paus por non terllo dito, de antes, de antes de pedi-la túa pasaxe, que desde que foi aquilo das ovellas, aquela perda tan grande..., ¡roña por todo! ¡Vaino tomar a traizón!

Toño, máis frío, de porta a fóra, quixo abri-la gaiola, libera-lo paxariño, aconsellando:

-É cousa de dicirllo con indirectas, a grolos..., ¡que el de grolos entende! Propoño que llo diga meu pai, que algo de respecto teralle, que se algunha vez discutiron, o que é ás mans nunca chegaron!

Silvina, que non as tiña todas consigo:

-¿Respecto, Manuel...? ¡Nin ao cura! ¡Ai, ho, e non lle dixo o outro día, cando lle reclamou eses tegos dos esconxuros, que por aló, no Panamá, os curas están casados, pola propia Igrexa! Que son os mellores, e que lles chaman protestantes pero que non protestan por nada, que mentres se ocupan da muller e dos fillos, deixan ao demo en paz; ¡ao demo, e tamén á criada! ¿Vistes cousa...? Con iso das borracheiras vai a peor, que agora pasouse do viño á bebida branca, ¡e menos mal que a besta dá conta del, que leva tempo sen tiralo...!

Herminia, arrimando candea ás críticas de súa nai:

-¡Deus, cánto lle deben querer eses de San Cibrao! Disque o Cuco vai facer unha casa nova..., ¡á conta do Manuel! Se eu fose taberneira, habíalle poñer unha cadeira de veludo diante da xerra, polo estilo desa que ten don Roxelio, o médico de Reigosa, para presidi-la Misa, alí, por xunto do altar maior...

-E nós tamén, Herminia, que lle debemos unha caridade...; lémbrate de que Xesús perdooulle ao bo ladrón, ao bo! Se lle quixésemos algo máis, merecido ou non, maiormente eu, daquela igual non se ía da casa, polo menos tan a miúdo... Voume ter que confesar sen esperar polo Precepto, a ver qué me di o señor cura, que el ten a obriga de coñecer ao Manuel, que dixo este domingo aquilo de que, El buen pastor conoce a sus ovejas... Se coñece ao Manuel, ben listo é..., ¡ou lle sopra Deus!

Toño, aquel Toño aínda rapaz, tratou de ser home, tal e como lle ensinaran a selo, pero tampouco puido resisti-la pingueira, así que disimulou facendo que ía mexar por tras dun sebeiro; e cando conseguiu serenarse, co pano das bágoas xa no peto, ben mollado por certo, volveu para xunto das mulleres no seu interese por disimular aquel pranto que lle producía separarse da súa Herminia. Á volta, aínda de roibén, dirixiuse á Silvina:

-Señora, eu...; non sei se podo meterme na súa vida, pero a min paréceme que ao señor Manuel vaille gustar que se marche esta Herminia polo mundo adiante. Esa xenreira vénlle de que esta rapaza é filla do primeiro, ¡do Amadeo! Está doído de que tivese que ser o segundo... ¿Entende? Aos homes dóenos non ser os primeiros..., ¡tal que niso do virgo! ¡É o que oio dicir! Mais, de presente, coido que se arranxaran as cousas en ben, ¡que cando non poida roñar coa Herminia, como non lles berre á vacas...! Abatida como estaba, dobrou as pernas e deixouse caer no chan, na terra removida, coa picaña nas mans, mesmo coma se adorase un Cristo. A filla, que o entendeu perfectamente, fixo os posibles por aloumiñala deixándose caer de par súa, coa cabeza no seu regazo:

-Mamá, non chores, que este pillabán do Toño leva razón; ¡sempre a ten! Xa veredes de aquí en diante, sen a fillastra de por medio...; coma se casases con el de..., de... ¿Toño, cómo se di?

-Nupcias, muller; de primeiras nupcias, que así lles chama don Serafín!

Aínda sen levantarse da terra, cabe de súa nai, agarimándose reciprocamente:

-Teño que facerche un encargo, meu Toño; un encargo tremendísimo, aquí mesmo, por diante de miña nai..., que vai ser a túa..., ¡a maiores!

-¿Un encargo? ¡Cen; os que queiras!

O rapaz axudoulles a erguerse, ás dúas, e quedouse preto delas, mesmo abrazando nas dúas mulleres, unha con cada brazo. Herminia concretou:

-Toño, cando me vaia, que mires por ela, por esta muller; e se lle faltase algo, se lle falta algunha cousa, o que sexa, que ben sabes que ela non escribe, que ti serás o noso cadillo, o noso cordón... ¡Iso do embigo! Cando xunte algún carto, prata, que así lle din en Cuba, ou sexa, tan pronto lle devolva a pasaxe á tía Henriqueta, xa farei por redimirlle ao Manuel aquelas obrigas que nos pagou..., se mas quere pasar a min, ¡así meta os xiros na bebida! Fareino; iso, e máis que poida, para que miña nai volva aos bens de seu; e que teña forza na propia casa, ¡doutra volta! ¿Non irás fallar...? ¿Rapaz, si, ou non si?

Aquelas dúbidas, aquelas precaucións, molestaron ao Toño nas súas, frecuentes, suspicacias:

-¿Muller, cómo podes dicir tan cousa? ¿Tan pouco creto me dás que me tes que pedir..., iso, que mire por túa nai? ¡Eu quedo por fillo desta Silvina, por días de vida! Vaite tranquila, sen receos, e non te marees nese vapor, que eu, aquí, achantado coma un destes couceiros, e para sempre! Mais lle digo, señora, que se chegase a ter complicacións co seu Manuel, daquela vénse connosco, á miña casa, que lle deixo a miña cama, pois eu abáixome á cociña, á camariña que foi dos avós, por tras da lareira... E a ti, Herminia, o máis que che digo é que rezarei por ti, maiormente para que non che entren esas febres das que falan os que foron á guerra de Cuba...; e mais os de agora veñen dicindo que xa non as hai, pero non sei se o fan por disimular, ¡para presumir de que veñen rexos e fortes!

Herminia sacou azos de onde puido e quixo minorar o dramatismo daquela situación, que se estaba prolongando e tensando:

-¡Que febres nin que farrapos de gaita: a min non hai febre que me tombe, que só enfermei das lombrigas!

Silvina, algo recuperada pero sen darlle ao sacho, atenta ao coloquio dos rapaces:

-¡É verdade, e curounas co zume dos codesos, en leite! Forte é, grazas a Deus, que se afixo a todo aí na serra, pero o malo é se non lle presta esa comida da Habana, ¡que aló escasean as vacas!

-Mamá, iso heino botar de menos..., ¡porque nacín para estrela, e gústame ve-las miñas irmás, esas da Vía Láctea!

Toño, que se perdera naquela metáfora:

-¿Estrela, ti? ¡Muller, como guapa, moito, pero as estrelas son outra cousa, unha cousa do ceo!

-¡Burro! Sequera eras o mellor alumno do señor Tellado... Ese camiño que se ve aí arriba, de noite, chámase Vía Láctea, ¿non si? ¡Camiño do leite! ¿De qué está feito? ¡De estrelas! Daquela, se me gusta o leite é que son unha estrela! ¡Que tamén sei montar adiviñas! Agora, de alivio, para estirarvos a cara, vou cantar unha habanera: Cuando volví de Cuba, y miré para tu balcón, me encontré con una vieja arrimada a un bastón, que por todo saludo me dijo, ¿quien es este señor?

A nai, escandalizada por aquelas versatilidades dos dous rapaces:

-¡Cala, muller, que esa canción é dos que volven, e ti aínda estás aquí, ás voltas co teu petate..., que aínda non chegaron eses cartos!

Herminia, con outra pirueta:

-Chámanlle habanera... -Aclarou, insistente, -e din que as viñeron cantando aqueles que perderon a guerra do 95...

O resabido do Toño, querendo lucirse:

-Esa guerra perdémola por culpa dos nosos mandamáis, e non dos soldados, particularmente por aquilo de meter os nosos barcos, todos xuntos, na boca de La Habana, ¡que logo viñeron os gringos e pecháronlles a saída...!

-¡Xesús, qué cousa, cano sabe este rapaz! ¿Toño, quén che dixo todo iso, tantas cousas...? ¡Pero debes coidarte de non falalo en Castroverde, pois daquela, os Gardas..., xa sabes!

-Señora Silvina, para aprender, ou ver ou ler; mais, neste caso, nin isto nin aquilo, que o meu todo é de orella, de falar co mestre.

Neste punto fixo un á parte, contrariado de que a moza volvese, no ínterim, ás cantigas e ás danzas.

-¡Que habaneras, nin qué estrelas, nin coplas de cego! ¡Xa está ben, Herminia, a ver se tes formalidade, que non quero que te afagas a cantar onde non estea eu, coma se foses unha rula chamando polo seu rulo, que é como fan esas fulanas dos cabarés de Lugo, aos que seica vai o Antón de Sarceda, ¡outro Herdeiro!, pero ti naciches para ser a miña muller, ¡en exclusiva! ¿É ou non é verdade, señora Silvina?

A nai, aínda que sen chegar ao fondo daquela arroutada de celos do rapaz, quixo cadullar, ao seu xeito, tirándolle partido á rabecha do Toño:

-¿Rapaz, qué falares son eses; ou é que me estás pedindo a filla en santo matrimonio?

Así que Toño, compracido, oportunista, aceptou a lazada, premendo naquel compromiso:

-¡Si, señora; xa que o di, lévame polo atallo! ¡Así Deus me salve que só casarei coa Herminia, coa miña benaventurada entre tódalas mulleres...; pero iso será se se porta ben, por aló, nesas Américas, e se vostede o permite, que a falta de pai, esta rapaza é súa, ao completo! ¿Entende? Por iso quero que se comporte, que teña siso, que sexa formal, e que non fale cos mozos, cos outros...; ¡que xa é grandiña para andar con semellantes risos, con estas xareladas propias dunha cativa...!

A interesada aquietouse, sorprendida por aquel enfoque, por más que non chegase ao fondo daqueles pactos.

-Toño, ese permiso de casamento teracho que dar ela, Herminia, ela mesma, en por si, pois agora que se nos vai, ¡adeus mando! Pero o que é por min, que Deus vos bendiga..., ¡polos séculos dos séculos, amén!

Con estas, fíxolles, aos dous, empezando pola filla, o sinal da cruz nas frontes respectivas; ¡liturxicamente, piadosamente, con tenrura maternal!

-¡Amén! - Responderon eles, ao unísono, ámbolos dous. Pero Toño, un tanto receoso, quixo rubrica-lo acto:

-¡Deu-la oia, señora! ¿Deu-la oia, que para esa viaxe tan longa, tódalas alforxas son poucas!

Herminia, mentalmente xa estaba aló, xa levaba tempo en Cuba. Veuse, retornou, espertou daquela soño, simplemente, transitoriamente, para aquela bendición promisoria de súa nai, naquel rito matriarcal, ausentándose, retornando, ao instante, a cabalo da súa enorme imaxinación e das súas ilusións inconmensurables. A nai, molesta, estrañada polo súbito silencio da filla nun acto tan fondo e tan simbólico, increpouna:

-¿Muller, cómo é que non dis nada, con tanta cousa...? ¿Non oíches que te solicitou este rapaz, en casamento? ¿Valo deixar nun simple, Amén Xesús? Unha promesa destas é unha cousa seria, moito, para unha muller decente! O menos que podes facer é darlle as grazas ao teu pretendente... ¡Vén de costume!

Costumes dunha patria potestade que, de facto, ataban e sometían, ata o mesmo día do enterro dos patrucios, ou incluso máis aló, influíndo desde o alén por virtude dos vellos compromisos, das cen promesas e das mil esixencias. ¡Nunca fagades isto, nin aquilo, nin o de máis aló; non lle perdoedes a Fulano de Tal, nin a Mengano...; estade atentos para merca-la leira tal...; non pinchedes aquela árbore...; e que ese veciño se sirva polo del, que non abuse, que se respecte esta Casa...! Etcétera, etcétera.

-¡Digo, señora, digo que se algo teño de meu é a lingua! Dixen, ¡Amén! ¿Ou é que teño que botar unha firma...? Daquela déixeme o seu sacho, que aquí mesmo, nesa terra herdada dos nosos avós, que é tan sacra coma o mellor dos papeis, con catro picañadas asino eu, ¡co nome e coa rúbrica! ¿Válevos?

Asentiron, así que a rapaza proseguiu co seu razoamento:

-Vosoutros, ámbolos dous, veña pasarme o adival polas costas, polas costas e pola lingua, mais non todo será da miña parte, digo eu, que aquí o Toño non sei se aprenderá a baixa-los ollos cando se cruce coas veciñas, que me estou decatando que lle espesa a barba, e con iso os homes póñense empeitados, que daquela mexan para arriba, que mo ten dito vostede, ¡vostede mesma! E logo vén esa cousa do Servizo, que xa o di Lucas de Campos, e mais non é faroleiro, que aló en África as mouras chapan..., por unha cadela! ¿E se a Rosalía do Herdeiro non atopa un crego de bo ver, para irse á súa reitoral, de Ama, daquela, qué? ¿E se a narnexa de Peruxo non se vai para ese Madrid do Rei, onde ten esa tía...? ¡Eu tamén podo ser celosa se me dá por aí!

Toño, á defensiva, amoucado, sorprendido por aquela inesperada filípica:

-Só mirarei ás rapazas, sexan do lugar ou de lonxe..., ¡se non teño cartas! ¡Quedas avisada!

-¡Ai, ho, cousa máis fácil! Teralas, ho, teralas; abondas, pero..., ¡con devolución no día en que te canses de min! A contrasinal póñoa eu: ¡Cartas devoltas significará que se casou o meu Toño; se cadra, coa propia Rosalía! Pola miña parte, e despois de catro bágoas, ¡métome nun convento! O que non sei é se teñen monxas na Habana, que como é unha terra bendita, daquela..., ¡daquela igual sobran!

Sen máis conversa, pois con tantas emocións e con tanto falar, de temas tan diversos, nin saliva lles quedaba, e iso que foron beber, por veces, directamente, coa boca no pichoco, á rega dos prados.

Toño, sen a camisa, foi busca-la picaña lanzada por Herminia ao cómaro medianeiro, e coa mesma deu en sachar, con enerxía, por entre dos couceiros, á présa e sen levanta-la cabeza.

¡Deus, qué terra tan fecunda, tan fonda e tan húmida, mesmo sangrante, aluvión puro, mantillo perfecto, explotada, mal explotada, entón, sen apenas técnica, sen ferramentas idóneas, sen análises nin emendas minerais, sen directrices..., por unha xente tan pobre, tan pobre, e á vez tan pouco amparada polos poderes públicos, en xeral máis incompetentes cós propios labregos!

Herminia deu en meter herbas e flores na boca, coma se fose enramallar a palleira, ¡as primeiras daquela primavera de tan bos auspicios!, e aos poucos manifestoulles que xa era hora de subir á serra para busca-las irmás do Toño, que aquel día tocáralles a elas, para axudarlles a baixa-la facenda, e seguidamente atizarlle ao pote, ¡sacrosanto caldiño de verzas!, que o sol ía ben arriba, case no derrego das doce...

Polo camiño foi matinando, imaxinando, discorrendo cómo serían, ou cómo non serían, aqueles barcos da travesía para que tanto custasen os portes, os billetes... ¿Avanzarán igual que se eu tiro unha estela polo río Pedroso abaixo...? ¡ai, non, pois as estelas dan en tropezar unhas coas outras, e coas herbas, coas oucas, coas pedras, cos cantos rodados, e páranse, e xiran, e por veces quédanse no sitio...! ¿E se o barco tropeza cunha illa, ou con outro deses vapores, e se afunden, ámbolos dous, e non queda unha táboa á que subirse...? ¡Non o queira Deus, que eu aínda non estou preparada para que me xulgue!

A verdade, a certeza, é que aqueles barquiños de entón moi seguros non eran, e se algún fallaba en alta mar, só Neptuno o sabía. ¡Inseguros e sen seguro, pois o seguro obrigatorio, estatal, cunha indemnización de 3.000 pesetas por persoa, non entrou en vigor ata o primeiro de Xaneiro do ano 1921. Arfando sen parar, ameazando naufraxio, a cotío, pero a Providencia ía facendo o resto.

Abundaban os barcos da Mala Real, ingleses, case que en monopolio, que tocaban na Coruña, lugar de embarque común para a xente de Lugo. Aqueles cargadores, aqueles armadores, estaban dispostos a estibar mozos, mozos e mozas, pouco menos que se patacas fosen: ¡nunha caínzas, a reverter, cantos coubesen, nas bodegas e na cuberta, que só quedaban libres as chemineas. Para máis explotación, por riba diso, embarcábanos por aló adiante, na Marola, lonxe do peirao, para non esixirlles un rexistro sanitario, ou por se os mozos estaban en idade de quintas.

Tales barquiños, da Mala ou da boa, empezaban a cargar en Xixón, ao terzo, mozas, mozos e..., carbón! Aínda que saísen cargados, ao completo, como o carbón avagaba no paso, no tránsito, do Cantábrico ao Atlántico, que ademais é a contracorrente, de chegados á Coruña, ¡reposición! Despois da Coruña, Vigo, ¡outras mil padas, outro baleiro! E con iso, con este alivio..., outros corenta ás caínzas! Deste xeito, con estas compensacións sucesivas, a liña de flotación, ao mínimo; quere dicirse, ao mínimo de alto por sobre das vagas, polo menos ata despois das Canarias!

Brazos e máis brazos para unha economía de bíceps, maiormente para Cuba, co aquel da cana, do tabaco, da caoba, do níquel... Había que, cumpría, conviña, compensa-lo baleiro da escravitude negroide, interrompidas, prohibidas, aquelas reposicións, aquelas levas tan baratas e tan doadas..., ¡inventadas en Granada! ¿Que nos quedamos sen mouros, que se sublevan, que son levantiscos...? ¡Galegos de reposición, ás Alpujarras que fose, Pampaneira abaixo!

Falando en serio, ou por mellor dicir, seguindo en serio: aquela escravitude, a americana, a negroide, tocara á súa fin en Cuba, paulatinamente, con dificultades, pero tivo un acelerón no ano 1868 cando aquel francmasón liberal, Carlos Manuel de Céspedes, sabedor, obviamente, de que apra os negros a súa Virgencita del Cobre era, en realidade conceptual, por asimilación, ¡Oshím!, raíña, deusa do amor, das liberdades, das augas doces... Céspedes proclamou, denunciou, dramaticamente, segundo cumpría, posto de xeonllos no propio Santuario, aquel salvaxismo, aquel mercado humano, que tan anacrónico se tornara.

Desde logo, a Virxe, a Virxe e tamén Oshím, conxuntamente, asemade, en boa harmonía cristián - pagá, algo fixeran. ¡Moitísimo, definitivo! Como portavoces seus, os países occidentais, os máis deles, doéronse daquelas noventa etnias, ¡noventa, ou máis!, ben sufridas por certo; entre elas, os yorubas, ou lucumís, os congos, os carabalíes, os mandingas, os ewe-tohi, os hamitos...

Aquela escravitude, ¡aquela!, foi abolida, oficialmente, no ano 1886. ¡Onte! O último buque cargado de escravos africanos do que se ten constancia arribou ao porto de La Habana no ano 1873. Esta liberalidade débeselles, mal que nos pese, aos ingleses, ás súas presións; cousa tardía, imposta; vergoñenta para España, ¡se houbese vergoña histórica!

Aínda así, aquelas remesas, sucesivas, masificadas, de forza galega, substitutiva das forzas fieis, ¡infieis!, escravas, tranquilas e submisas, non foron suficientes para atende-la demanda illá, cubana, naqueles días, naqueles tempos de gran expansión económica. Tamén é rigorosamente certo, historicamente certo, que, entre os anos 1913 e 1927, uns 250.000 negros libres, orixinarios, transplantados, das próximas Haití e Xamaica, recibiron autorización, ¡facilitáronllela! para instalarse no Leste e no Centro daquela Cuba tan acelerada e tan florida; para poñelos a traballar arreo, principalmente naquelas plantacións do tabaco e da cana do azucre, naqueles ingenios que venderan os cataláns recentemente, paulatinamente, aos, ¿protectores, liberadores, explotadores...?, americanos.

Periclitada aquela escravitude racial, forzosa, iniciouse, co século XX, a voluntaria, catapultada polas dificultades, polas miserias e polos atrasos do país orixinario, maiormente para a nosa xente, tan comprimidos que estaban aquí por culpa dos foros, pero tamén porque xa ía decruado o terreo útil; carentes, en substitución diso, dunha industrialización que neutralizase aquel excedente demográfico, así que os nosos paisanos estrearon, decatáronse, xa polo XX arriba, con Nicolás Guillén, de que, ¡Mi patria es dulce por fuera / y muy amarga por dentro!

Para mellor entender as vicisitudes dos nosos emigrantes naquela etapa postcolonial de Cuba, -¿acabárase a colonia, ou foi simplemente que mudaran de amo, de muiñeiro, pero non de ladrón?, -igual convén darlle un repasiño, nunha paréntese deste relato, aos principais fitos daquel relevo, permitíndosenos as necesarias traducións:

24-12-1897 Comunicación do Subsecretario de Guerra dos Estados Unidos ao Tenente Xeneral N. S. Miles, Xefe das forzas norteamericanas en Cuba: ... Resumindo: A nosa política debe ser, sempre, apoiar ao máis débil en contra do máis forte, ata que obteñamos o exterminio de ambos (¿cubanos e españois?) á fin de anexionarnos esa perla das Antillas...

15-02-1898 A explosión do acoirazado Maine custou 260 vidas, dos 355 marines americanos do buque. ¿...? ¿Interesáballes aos españois esta provocación tan absurda, tan estúpida, esperta-lo león da Metro? ¡Evidentemente, non; en absoluto! Á parte de que hai outras probas, está clarísimo que non tivemos arte nin parte nun incidente, ¡nun accidente!, tan inoportuno. ¡Ou oportuno, segundo para quen! Por alí andaron, remexendo naquel pote, naquela santabárbara do Maine, algúns illáns manipulados, captados por algún ilustre maquiavelo: ¡cálculos, inducións..., a prezo protector!

10-12-1898 Firmouse aquela paz, en París; ou, por mellor dicir, aquela entrega. ¡Aos USA, por suposto!

01-01-1899 Ás doce en punto, mediodía no meridiano dos 80º O., arriouse a bandeira española, concretamente no Castelo do Morro, izándose, no seu lugar, esa das estrelas e das barras, con vinte e un canonazos. ¿De soberanía? Aqueles patriotas, os verdadeiros, aqueles cubanos - cubanos..., ¡quedáronse de pedra! ¡Saían do lume e caían no remol!

25-02-1901 Aprobación no Senado, na USA, da Emenda Platt... ¡Unha emenda á Constitución..., doutro país! Unha emenda na que, como é sabido, prohibíaselles aos cubanos, ¡contra todo principio de soberanía!, concertar acordos internacionais. ¡Inefable!

Dominada a illa daquel xeito tan ladino, tan de latrocinium, e controlados os seus, inxentes, recursos económicos por uns mandos estranxeiros, avezados colectores, noutro idioma para máis complicación e para máis monopolio, para máis exclusión, ¿que lles esperaba aos nosos, aos nosos emigrantes, que chegaban, que arribaban, cunha preparación, cunhas técnicas rudimentarias, simplemente manuais? O que xa sabemos: ¡asimilarse aos negros, aparentemente liberados da súa escravitude, da formal, para competir con eles, entre si, por un anaco de pan..., e xa fose branco!

Pasado o Centenario, aínda estremece rememorar a ignorancia, a ignorancia e maila fame, pero tamén a audacia, aquela decisión teimosa dos nosos paisanos, aqueles avós que foron capaces de emigrar para un país do que saíra España coas muxicas no rabo, tan ignoto e tan remoto, tan distinto, doutro cuadrante, con outro ritmo, con outra efervescencia.

De postos a filosofar, ¿merecen esta evocación, esta lauda, ou damos a súa historia por arquivada, arquivando, con ela, a nosa gratitude? Neste caso concreto, sequera sexa por mera curiosidade, imos seguir con Herminia, de par súa, coma un chip, tal que metidos naquel ato, no seu, por suposto que de liño, de liño caseiro, ¡da propia tea!

Ahorita...

La Isla se norteamericanizará (sic) gradualmente y a su debido tiempo contaremos con una de las más ricas y deseables posesiones que hay en el mundo...
Leonard Wood
Interventor Militar en Cuba, de 1899 a 1902

Habana, inverno do vinte e dous. Pero antes de seguir con esta historia, coa persoal, botémoslle unha ollada, outra, aínda que sexa de esguello, unha pequena actualización, á Xeral, á do país receptor, transoceánico, que, con tanta decisión como ignorancia, ía descubrir Herminia, aquela moza aínda nena da que vimos falando con familiaridade, nun encomio ben merecido. Filla dunha nai extremadamente relixiosa, e con ela, a filla; ámbalas dúas. Unha cativa submisa, normal en todo; e coido que bastante representativa da xeneralidade, do ser e do estar das nosas mulleres, das nosas galegas, aquelas avoas do primeiro cuarto do XX. ¡Coma quen di, onte!

¿Formación, ambiente, idiosincrasia da nosa rapaza? O dito: normal, acadarmada polas súas desgrazas, segundo no seu caso lle correspondía. Para máis matiz, para máis detalle: orfa; orfa de pai, cun padrasto que volveu queimado, deformado, das Américas; algo atrabiliario, e por ende, un amargado emperrado en amargar. Afeita aquela mociña, acomodada, pero nunca bastante, ás inclemencias daquelas abas brañegas do Pradairo, ¡1029 m. por sobre do mar, que en Galicia é unha elevación apreciable! A maior detalle, unha excelente sachadora dos hortos; pastora das ovellas, no resto, habitualmente, e como tal, témera dos lobos. Instruída nunha escola de pago, ¡pagada en trigo!, que por entón era un privilexio, unha sorte, unha boa iniciativa daquela analfabeta que era súa nai.

Ata aquí nada de particular, ¡en absoluto!, pois, máis ou menos coma esta rapaza, por aqueles tempos, camiño de Cuba, de Cuba ou da Arxentina, principalmente para eses destinos, un milleiro, ¡cada mes!

No ano do seu embarque presidía en Cuba, ¡na terra prometida!m aquel Alfredo Zayas, máis coñecido na illa polo alcume de, El Chino, que resultara electo nas eleccións do ano 21. Mais, quen realmente gobernaba..., ¡non, que non era así: imperaba!, nesa chave do Golfo, fronteiriza entre o universo anglosaxón e mailo sangue latino, latinos e mestizos, nunha alta porcentaxe, ¡que xa é unha diferenza cos norteños!, foi o xeneral Crowder. ¡Crowder, que non Zayas, era o que, co pretexto de loitar en contra da corrupción, real, existente, ¡iso é verdade, a única verdade!, naquel rol paternalista, protector, poñía e quitaba, quitaba e poñía, alternaba ao seu pracer, en consonancia coas consignas recibidas, representadas, aos membros daquel pseudogoberno caribeño, bananeiro, facéndoos danzar unha danza siux; séxase, ao seu compás!

Consecuencia directa, emerxente, daquela Emenda, da Platt, foi un, Tratado permanente determinando las relaciones entre los Estados Unidos y la República de Cuba... Asinouse o 22-05-1903 polo Presidente Theodor Roosevelt, de parte dos USA. A outra, a outra consecuencia, igualmente directa, foi aquela singular, singular e progresiva, "protección", que desembocou nun estado sen Estado, ¡nun Estado da máis absoluta colonización económica!

Por aquelas datas, en tempos da nosa Herminia, ese ser microscópico, extraviado naquel formigueiro xigantesco, neocolonial, boísima ela, guapísima ela, pero mínima para a perspectiva, aos efectos ianquis, aqueles invasores vía dólar chegaron a controlar, dun xeito provocativo, absorbente, entre outras actividades, onerosas e ominosas todas elas, o 90 por cen das minas de níquel e das haciendas cubanas; o 80 dos servizos públicos; o 50 dos ferrocarrís, etcétera. E tamén, en participación cos ingleses, a totalidade do subministro e das industrias relativas ao petróleo... ¿Cuba, estado soberano? ¡Nin sequera asociado! Así que, como din os propios ianquis, ¡No coment...!

Equivocárase de vaticinio aquel eximio vate, José Martí. ¡Parcialmente! ... y en crespa espuma de oro / besan tus pies sumisos...

Espuma de ouro, si; pés submisos, tamén; pero..., ¡aquela submisión foi contraria, inversa; e a corrente do ouro, tamén! Martí levantou aos mambises, ¡fácil que estaba, doado que lle foi, froita madura!, simplemente coa forza corrente do seu cálamo currente, ocorrente, lírico, dramático... Co seu estro, co seu sopro poético, deulles ás aos nativos, pero..., ¡falláronlle aqueles motores, aqueles resortes! Empezando polo seu, que o devorou súa propia nai, ¡outro Neptuno!, impedíndolle ser, impedíndolle estar, ¡impedíndolle saír fóra da súa gaiola, que non chegou a voar! Caeu ferido da á, mortalmente ferido, abatido precisamente con chumbo, que é a única forma de facer que descendan as aguias, ¡a fortiori! Os seus mambises, animosos e ben ensinados, de momento alzáronse, e algo voaron, pero..., ¡sempre en proximidade, vixiados, acosados por ese cóndor que se retrata nas moedas do dólar, cérbero do coloso ianqui!

Aquela ocupación veciñal, mixta, e por tanto, militar, norteamericana por suposto, foino á luz do día, descarada, intensísima, particularmente desde 1917 a 1920. Desembarcados en ondadas progresivas, aparentemente, oficialmente, en apoio do Xeneral adepto, Mario Menocal, que xa tivera dificultades cos liberais, daquela, cando lle impugnaron a súa reelección, disque fraudulenta. Tras da militar, ou máis ben, asemade, acrecentouse a ocupación económica referida, o control directo, galopante, dos principais sectores, cos vicios incluídos, ¡de sobremesa, como é notorio!

Por aqueles tempos, nesa febre imperialista, espoliadora, sucedéronse varias ditaduras. ¡Ditabrandas en realidade, pois a dureza estaba, poñíaa de seu, impoñíaa, aquel Protector, o auténtico Soberano, USA! E así sucesivamente, con diversos golpes de Estado, máis ou menos descafeinados, pero sempre co aval, con ese gardacostas norteño cérberando os seus propios intereses; ¡os do Tío Sam, por suposto!

No ínterim, os nosos emigrantes ao pairo, a velas vir: de servizo doméstico, ou similar; cangando coa lorda, submisos, soterrados na máis supina ignorancia de canto se cocese no salón contiguo, naquel de estilo imperio, o dos anglos, que nunca, ou case nunca, chegaron a percibir, a ver, a sentir, quén, ou en virtude de qué, ou qué mecanismo lles tensaba as tanzas, as propias debilidades. Cada un dos nosos facía, humildemente, maquinalmente, canto vía facer, canto se lle ordenaba, canto se lle bruaba, ¡en inglés que fose! Por veces, máis do preciso; máis do que sabían e do que podían, erguéndose sobre si mesmos, témeros de caer en desgraza, de volver ao seu país de baleiro, con aquela voráxine, con aquela pobre e natural ambición insatisfeita, ao lombo. E sempre coa posibilidade angustiosa de caer, de recaer, naquela nada da que procedían, e da que fuxiran, ¡metade temerarios, e a outra, esperanzados!

¿Voráxine? ¡Si, en efecto, e grande; por activa e por pasiva, que miúdos eran aqueles gachupíns espremendo limóns, aproveitándose dos amargores alleos! Por tanto había que aguantarse, e incluso restituír, que tal llelo esixía o pai, e por veces o propio vinculeiro, ¡outro emperador!, directa ou indirectamente, aqueles cartiños aprontados para a pasaxe, afianzándose, seguidamente, de serlles posible, e como pouco, o importe do retorno. Nacer de portas a fóra, como entón se dicía, comparti-lo terzo miserento da lexítima cos outros irmáns, pouco lexítimo era, pero..., ¡as circunstancias!

¡Mira qué ben mantidos volven...! Que non, padriño, que non, que os bandullos, de afeitos ás caldufadas, ínchanse, ópanse, e salvo que o exercicio, a obediencia americana, de machete fose, aquilo da cana...; pois iso, que aparentaban vitela, pero foille de patacas esgrevias; ¡como moito, bananas con cachelos, e cachelos con bananas! Ben o consignou, que máis elocuentemente, imposible, aló, ao Sur, no cemiterio bonaerense, no Colón, para a posterioridade incrédula, aquel sufridor que o fixo gravar, aquel que sufrira da súa propia emigración, case tantos anos como tiña, como levaba, desde 1858 a 1920: Non máis emigración, nin caldo de grelos, nin aturuxos e milicroques. ¡Máis elocuencia e máis sinceridade cá súa, presente ou póstuma, imposibles!

Razón tiña aquel testador, pero, remedio, non, que non llo puxeron os que esa obriga tiñan, ¡os dirixentes deste país! A nosa, relativa, prosperidade, estaba sen espigar, que madurou tardía, maiormente con aquelas remesas transpirenaicas, posteriores, do último terzo do século XX; principalmente con elas; ¡por moito en lauda que alguén fixese gravar unha sentenza tan exacta, mesmo estarrecedora, pero máis ben prematura!

Naquelas circunstancias, despois diso, alén das foulas mariñas, entregados á febre superadora, á remuneradora, amasando coas propias mans nas propias Américas, ¿esperar deles, dos nosos emigrantes, de todos eles, un comportamento exquisito, ou rigorosamente ético? ¡Non, non sempre, que iso sería utópico, excesivo! Naquela loita, naqueles afáns, sen catar un periódico os máis deles..., ¿sublevalos, dignificalos, ou preguntarlles polas consecuencias da Emenda Platt? ¿De qué...? ¿Preguntarlles por algo que lles soaba, por veces, ao prato, ou á prata...? ¡Sería moito pedir! P lóxico é comprendelos, desculparlles certas faltas, algunha avaricia, e incluso certas presuncións no seu retorno, ¡se é que o tiñan, se é que a iso chegaban!

De postos a esculcar, internados nesta saga da nosa Herminia e dos seus achegados, retraídos á problemática da socioloxía convivencial, aquela que tanto alarmou aos da Xeración do 98, e da que tanto esperaron, haberá que darse unha voltiña de recapitulación, de síntese, outra, por sucinta que sexa, en busca das causas remotas, polos anos precedentes adiante, aínda que tampouco estaría mal, que logo se fai, unha ollada, outra, aos encubrimentos daquel Descubrimento colombino. ¿Pour quoi? Simplemente porque na historia da humanidade nada se coceu rápido, pois os revulsivos históricos, coma os volcáns, teñen fondas as súas raigañas, por máis que as erupcións agromen de súpeto:

Viña este país, camaleónico onde os haxa, pois incluso no mapa semellas, representa, evoca, un caimán adurmiñado, estarricado por sobre dunha camada de cons, dun fomento, ou dunha traxectoria, impulsada a base de escravos, ¡a tanto por ducia! Procedentes, na súa maior parte, do Senegal, pero tamén de Angola. Paulatinamente, ou non tanto, xa que en cada barquiño, en cada galeón, daqueles dos negreiros, estibaban, premían, de cincocentas a seiscentas almas..., por máis que entón non faltase algunha que outra espada ao servizo da cruz, que dixese, que sostivese, que filosofase, que non a tiñan...; ¡iso, alma! Ou que, de tela, sería de ébano, ¡ebanistas eles! Nesta traxectoria aqueles xuros ben rendibles eran, foron; ¡moito! De seu, por economía meramente animal, pois, con aquelas razas inzoas..., ¡de cada dous, tres! E iso de ano en ano, mentres lles durase a fertilidade...

Por alí andaban, confundidos entre si, reproducíndose a salto de mata, en alivio recíproco, mesturándose entre si, amén dos mulatos, que esa si que foi unha colleita das de pilla-pillota, ¡outra!, así mesmo de gran fecundidade, entre outros, que dito queda aló atrás, pero nunca sobra repetir para mellor fixar aquela mestura, os Araras, os Carabalis, os Congos, os Lucumis, os Yorubas... Se non fose polos partos prematuros, polas febres, pola desnutrición, polas carencias hixiénicas..., ¡un enxame perpetuo, progresivo!

Do sangue indio, do aborixe, non quedou practicamente nada por culpa de que o colonizador inxectoulles, naquelas paradas súas, ¡nosas!, ardentes, hispanas, ¿civilizadoras?, aquel mal crónico, africano, que nos viña, polo menos, que se saiba, desde a conquista de Granada! Algún que outro Siboney, si, que tan rexos eran que o resistiron todo, incluso aqueles tormentos dos pilotos colombinos, infrinxidos á traizón para que lles indicasen a cova do ouro, o horto das especias, os coutos da caza... Da parte de acó da illa, da oriental, moraban os Tainos, unha xente hospitalaria e culta, entendidos en agricultura, pero tamén en cerámica; bos tecedores..., ¡e tan guerreiros, tan guerrúas, que lles temían os propios Caribes! No Poñente, nas terras baixas, unhas ducias de Guanajuatbeyes; nin eran moitos nin se fixo gran cousa por conserva-la súa etnia, así que, con catro sementes das nosas, infecciosas, e con outras tantas vexigas bobas..., ¡ao sartego, pasando polo mangleiral!

A riqueza natural desta illa, desta Ant-Illa, era moita, inconmensurable; variada pero difícil de explotar; complicada, que non chegaba con criba-las areas! Requiríanse brazos musculosos, e vidas baratas, de fácil reposición. ¿Onde, cántos e cómo? De esgotados, de eliminados aqueles nativos, fose directa ou indirectamente, voluntaria ou involuntariamente...; ¡pois en África, triangulando con España, nesa canteira universal dos escravos! Máis dun millón de negros, ¡case nada!, importados, vendidos, revendidos, permutados, traspasados, cedidos ao longo de tres séculos, ominosos, do XVI ao XIX, pero, principalmente, entre 1715 e 1815, que foi o apoxeo daquel tratamento colonial escravista, rotunda e incriblemente inhumano de visto cos nosos ollos, coa nosa cultura.

A comezos do XIX constituían, entre negros e mulatos, máis da metade da poboación, que así acadou esa importancia, esa notoriedade, esa difusión, a santería dos cubanos. Grazas aos seus ritos, mistificados pero cunhas raiceiras fondas, inabarcables, aqueles negros conservaron o esencial das súas crenzas; e igualmente as súas danzas, os ritmos e mailos cantos.

Por séculos, tamén, as súas linguas, máis ou menos castrapizadas, que de aí, amén dos americanismos, lles vén esa xerga tan rica e tan complexa; tan complexa, que por veces raia na incoherencia, cando non na contradición in termis, adxectiva.

Incluso conservaron, e nos transmitiron, algo da súa culinaria, en tanto en canto lles foi posible asimilala e realizala.

Ao de hoxe dan calafríos aquelas inmolacións, aquelas desfeitas, aquelas desintegracións humanas, pero efectuáronse, iso si, a conciencia, xa que, mesmo en África, no intre da súa erradicación, antes de subilos a bordo, antes de aliñalos coma sardiñas, aqueles..., ¿irmáns?, foron bautizados; a conciencia, comenenciudamente bautizados, dotados dun nome cristián, que se lles facía necesario, pois, ¿que negreiro era capaz de pronuncia-lo seu nome propio, o orixinal, o tribal?

A últimos do XIX apareceron no Caribe outros emigrantes, procedentes doutra Fisterra, ¡120.000 culíes chinos! Non foron moitos, relativamente, pero contribuíron á policromía racial. ¿Especialidade? Ir, o que é ir, foron para corta-la cana, pero apreciouse, de seguida, que facían unhas boas bogadas, cinsentas e meticulosas, esmeradas, limpiños eles e sucios os outros, así que..., ¡non demoraron na cana, que se pasaron, que os pasaron, á súa especialidade, á lavandería profesional!

No Caribe nunca faltou traballo, ¡e co traballo, traballos! ¡Dramas, desprazamentos...! ¿O rol do explotador? Tódalas razas en acción, por suposto: ¡a mete-la man no saco, que esa virtude é universal, pero, significativamente, tradicionalmente, aquela situación controlárona os brancos, canto máis brancos e máis roibos, mellor! É unha constante histórica, sociolóxica, tamén universal, pois, ¡canto máis rico é o territorio, máis présa se dá o colonizador en baleiralo, en buscarlle o cu ao saco do seu tesouro!

Primeiro foi aquela busca do ouro; febril, preconcibida, que xa fascinou aos Pinzón, afastándose, insubordinándose, aínda non ben chegado aquel convoi das carabelas ás, supostas, Indias; ¡e miúdas diverxencias, transcendentes, as que tiveron con don Cristovo, que de aí lle veu, ao Colón, e por Colón, ao seu fillo, aquel empeño en seguir ocultando a súa orixe real, familiar, por culpa daquela desobediencia, daqueles preitos, que se deberon, en principio, ao tal Alonso! Alonso Pinzón, o primeiro dos europeos buscadores de ouro naquelas Indias..., ¡e non se lle recoñece! En definitiva, qué pouco se luciron aqueles pioneiros porque a suposta riqueza, esa, a áurea, tan cobizada de sempre, naquelas illas resultou inapreciable, e tan efémera que pronto se esgotou.

A seguinte, a inmediata, foi a trasfega do casabe, actividade á que o colonizador, de asentado no país, de fundados os seus enclaves, as súas factorías, dedicou, constrinxiu, aquel resto, aquel puñado de amerindios; e tras dos indios, esgotados e/ou esparexidos, apelou, deuse, aplicouse, aos primeiros continxentes da negritude. ¡Látego, que é a mellor forma de cansar aos rebeldes, ou non tan rebeldes! Pero diso, desas consecuencias, non se decataron, ¡que non hai peor cegueira cá da avaricia!

Naquelas sabas herbáceas, duras, nutritivas, dáse bastante ben a gandería, así que, o paso seguinte foi a exportación, principalmente de coiros, tan celebrados pola marabilla do seu repuxado, ¡outra Córdoba!, que tiveron unha demanda excelente, moi rendible.

Outro paso adiante, pero moi adiante, moi adiado, foi o cultivo da cana do azucre, coa subseguinte elaboración do ron. A cana empezou a valorarse para a extracción do guarapo, cun instrumental sinxelo, rudimentario, pero ante a demanda, mundial, do azucre, construíronse, xa por sobre do ano 1590, os primeiros trapiches, que tanto se podían mover con tracción animal como coa humana, pola abundancia de negros, máis baratos cós machos; ¡máis, moito máis!

En canto ao tabaco, aquela difusión, internacional e rapidísima, dos seus nicotínicos, a cousa foi diferente, que llela deron feita, en todo o seu proceso: O colonizador aprendeu dos indios a cultivalo, a conservalo nas follas de yagua. O que non aprendeu deles foi a expandilo, a vendelo, pois tivo que inventar un mercadeo ad hoc; mais para iso, e para máis, deixaban ás costas, atrás, todo un mundo: ¡o outro, o vello, o cultivado, o sibarita, afanoso de obter novas sensacións, novos goces, novas cicutas! Por suposto que na herdanza dos vegueros, delicada función, altamente rendible, prescindiron dos mestres nativos; de seguida, pero non os substituíron pola negritude..., para non desperdiciar o fume, para que non houbese minguas nunha colleita tan vaporosa..., ¡e tan valiosa!

Con isto de por medio, con semellantes intereses, ese arquipélago do Caribe pronto se converteu nun paraíso do enriquecemento sen causa; ¡sen causa e sen mesura! O réxime de comercio foi controlado con firmeza por España, evitando posibles desviacións, illando escorras, e a pesares diso, ou precisamente por iso, tirou dos piratas, corsarios e/ou contrabandistas, dos que moito sabemos mal sabido grazas precisamente ás deformacións, aos trucos, do cine americano, que bo partido lles sacaron recreándoos na pantalla, se ben á súa maneira, con pouco rigor histórico.

De feito, o contrabando reproduciuse, agrandouse, daquela que votaron en Norteamérica a Lei Seca. Roldando por nese caimán andaron, navegaron, entre outros de menos sona, pero tampouco desprezables no seu savoir-faire, o tal Francis Drake, Henry Morgan, Francisco Nau, Diego Grillo..., secundados polos seus alumnos, que foron moitos e ben instruídos, seducidos, todos eles, polos nosos galeóns, particularmente polos arxentíferos.

Estas fases da evolución cubana tiveron un alto, unha paréntese, en Agosto do ano 1762, data na que a Historia pasou unha folla, ¡a dobre folio! Os ingleses deran en matinar, con bo cálculo, meticulosamente, que aquela tulla dos tesouros caribeños estaría mellor de ben gardada..., ¡gardada por eles mesmos, in person! Aló que se foron, cos preparativos aceirados, pólvora seca e todo iso, así que, nun santiamén, ocuparon La Habana, abríndolle ese porto de excepción, ben abeirado e ben situado, ao comercio mundial; ¡séxase, ao anglo! Imperialistas eles, calculadores eles, así fose polos dedos: one, two, three... Contaron, e deron por sentada, unha permanencia definitiva, pois, de postos nesa tesitura, nesa seguranza, impuxeron certas cousas, moitas, ¡nun só ano que lles durou a estancia, pouco máis que unhas vacacións! O tempo foi curto, pero a influencia enorme, desmesurada, da que aínda se derivan certas ideas, que para entón foron revolucionarias; entre estas, a liberdade de cultos e mailas loxas masónicas, que lles sobreviviron con forza, chegando a súa influencia aos movementos revolucionarios do século XIX.

As contradicións entre os intereses e mailas tendencias crioulas con respecto aos gobernantes españois, entre elas as dun bo número de cataláns que chegaron a controlar as principais expltacións agroindustriais e mercantís, desembocaron naquela revolta do 10 de outubro de 1868, acaecida no dominio azucreiro da La Demajagua, mesmo ao Sur de Manzanillo, onde o terratenente Carlos Manuel de Céspedes, francmasón para máis datos, invitou aos seus compatriotas a sublevarse en contra do poder colonial; quere dicirse, en contra das cargas reais, fiscais; ¡un cúmulo de abusos impositivos! E de paso, anunciou a liberación dos escravos, ¡que miúda herexía foi iso para tan píos explotadores!

Despois de Manuel de Céspedes, sucesiva, pero incluso simultaneamente, cultivaron a liorta independentista, Antonio Maceo, José Martí, e algún outro. Para o prócer Martí non houbo discurso, non houbo paralaxe, entre a espada e maila pluma. A todo isto, naquelas liortas, o veciño imperioso, o todopoderoso, encirrante e feliz co xiro dos acontecementos, de paso que alentaba nas revoltas, naquel descontento progresivo, colonial, foi inmiscíndose na cuestión, dando consellos..., ¡e algunha que outra arma, pero só as precisas para axudar sen engrandecer, listiños eles!

En definitiva, metendo a culler naquel pote saboroso, efervescente, en particular co episodio do cumio, aquel do 15 de febreiro de 1898, que lles facilitaron a propia mecha, a sabotaxe, a espoleta coa que voaron o barco propio, o seu Marne, pretexto definitivo para establece-las hostilidades dun xeito directo, e por tanto, eficaz.

O 18 de abril do mesmo 1898, días despois daquel sanguento episodio, a Cámara de Representantes e mailo Senado, de consún, votaron unha enérxica Resolución esixíndolle ao Colonizador que se retirase de Cuba; ¡da súa, da deles, da cuba do seu ron! Os combates foron curtos, pero resolutivos, incluída aquela destrución da Armada Española, en Santiago de Cuba, do 3 de xullo, de tal xeito que o 10 de decembro, tamén do 98, firmouse en París aquel tránsito, aquela independencia - dependencia de Cuba, coa cesión aos Estados Unidos das Colonias de Puerto Rico, Guam e Filipinas! ¡Sic transit gloria mundi!

Pasaba, periclitábase, a gloria española, empezando un orden novo; iniciábase, formalizábase, aquela intromisión, aquela interdependencia, ou máis aínda: ¡América, para os americanos! ¡Para os Norteamericanos, para os E.U.A., que así non se dicía, que así non se escribía, pero así era como realmente había que entendelo! Un novo xeito, pero similar ao antigo nos seus efectos; ¡enganante, e por ende, esganante! (Un triunfo periodístico dos gringos, iso tamén, pero hai que dicilo entre parénteses, catapultas á parte, pois non é doado de demostrar).

Con aqueles incidentes, e con aqueles accidentes, empezou outro mercadeo, se ben máis discreto, indirecto, sutil, dos recursos humanos: ¡inaugurouse a feira dos asturianos, a dos galegos, a das mulatas...!

Chegados a este desenlace, en virtude da repetida Emenda Platt, a daquel senador de feliz memoria, ¡no seu país!, Orvill Platt, os Estados Unidos recoñeceron, ¡abrogáronse!, o seu dereito a intervir en Cuba, ... cada vez que la paz social y la seguridad de los ciudadanos estén amenazadas... As consecuencias foron, naturalmente, as previsibles naquela situación de interdependencia: A primeira, que os cataláns colleron medo, ou precaución, pois de todo habería, e coa mesma, déronse présa en venderlles os seus negocios, as súas participacións, o que delas quedase, aos protectores, aos americanos, co cal a empresa, aquel muíño caribeño, cambiou de dono, mudou de muiñeiro. ¡E ben que se notou aquela transferencia, aquela monetarización, aquela repatriación de capitais, na subseguinte evolución catalá!

Polo que respecta aos galegos, nosos antepasados, antepasados de moitos, de moitísimos dos nosos, que se estaban informando daquela, tardiamente, das inxentes posibilidades caribeñas, en modo especial polos numerosos excombatentes, que contaron, que difundiron, xunto coas chufas das súas heroicidades, as gabanzas, as marabillas..., ¡dunha terra de tres colleitas! Non ían, que os embarcaban as circunstancias, constrinxidos nas adegas polos grillóns espaciais do embarcador, escravos da súa propia sombra; ¡da súa, da nosa, negra sombra...! Aquela pobreza endémica, progresiva, crecente..., por tantas cousas e por tantas causas que non veñen ao caso, ou que si veñen, pero son de tese, e por tanto merecerían un estudo máis fondo, máis específico.

Para alá se foron, co ato ao lombo, case sempre de noite para que ninguén os vise saír, pudibundos, co síndrome do seu autoodio, que para logo terían, serían, as festas, o autobombo do seu retorno triunfante..., ¡sempre e cando tornasen prateados, dourados, pois do que non a súa propia dignidade non lles permitiría volver! Na imperdible, eclipsaríanse, desintegraríanse, abonando cos seus restos esa leira do Novo Mundo.

De Ourense, por Vigo; e de Lugo, por Coruña. A saída, o embarque máis usual, que subliñar nunca é malo, didacticamente, facíase naquelas dornas..., ¡para colle-lo vapor en alta mar! ¿A prol deles? En certo modo, si; nalgún caso concreto, si, pero máis lle conviña á Compañía, pois deste xeito servíanlle todos, e podíaos admitir sen papeis, sen seguro, sen recoñecemento sanitario, e incluso sen a licenza militar. ¡Todos a bordo, dispostos a face-las Américas, coa culler na man! Algún fuxía de crimes, ou doutras responsabilidades, ás veces secretas, e outras falsamente imputadas; ou de persecucións políticas, que tamén as houbo, demasiadas, que eses, todos eses, con tal de non ir á fronte, ou á cadea..., ¡trágame mar!

Unhas Américas de lendas douradas, pois a Negra, aquela do, De las Casas, quedaba lonxe. Unhas Américas onde se esperaba pan trigo; sempre de trigo, en abundancia, por máis que ás veces só atopasen relón, tal que no fondo dunha artesa exhausta, baleirada de antemán!

No 1919, coa Lei Seca Americana, ou a pretexto dela, presentouse, invadiu Cuba, principalmente La Habana, un novo tipo de conquistadores: aqueles fanfarróns, aqueles runfasters, dispostos a todo con tal de apaga-la sede, tódalas sedes; pero diso, os gringos, bos patriotas, cunha historia curta, e por ende, tenra, delicada, non fan, non sacan películas; ¡non lanzaron pedras á propia despensa! Bares, cabarés, picadeiros, apostas... Tirando daqueles fíos, tensando trapelas, tras daqueles arames invisibles, ¡invisibles para os nosos!, estaban, rumbaban, preaban, os contrabandistas, os tafures, os aventureiros, os caloteadores, os gángsteres, os testaferros, e mailos seus gardacostas. ¡Todo un catálogo, un mostrario da morralla humana!

Os nosos, no ínterim, ¡meus pobres!, ao sumo foron, chegaron, ascenderon, á categoría de comparsas, pois sempre, ou case sempre, actuaron á súa zaga, ao espigo, á restreba, ás basuritas. Servidores..., ¡do que fose, que non había, non lles deixaban moito onde escoller! Para o que gustasen mandar aqueles mandantes, aqueles mangantes, pois a fame da súa retagarda, aqueles trabucos, aquelas ignominias históricas..., ¡cojoneras son, eran, que tal lles dicían en Cuba!

Aínda así, os nosos souberon ser xenerosos; por veces, alén do prudente, aportando máis do que tiñan, ¡do emprestado! Abondosos e xenerosos, pródigos incluso, naquelas remesas, aquelas dotacións, que serviron, tamén, de paso, para casa-las irmás, evitándolles a súa emigración. Amén das imaxes, dos ornamentos e dos arranxos parroquiais, camiños e accesos, escolas, novos cemiterios, a festa do Patrón...

Construír escolas e dotar bibliotecas, iso foi o colmo daquela xenerosidade e/ou daquel complexo: Proporcionar instrución, dar cultura, ou medios para obtela; dar imperio, opar aos fillos dos caciques, aos podentes, aos vinculeiros...; a todos aqueles que contribuíran, e contribuirían, a remitilos, a embarcalos, ou incluso, tal que na guerra de 1936, a perseguilos, a forzarlles o exilio, o reembarque indesexable, facilitándolle ao próximo, ao seu competidor, por veces ao inimigo, con ese tipo de mecenados non sempre recoñecidos, unha inserción elitista, un mando, ¡do que eles mesmos careceran e seguían carecendo! ¿Quen dá, quén deu outro tanto, para obter unha reciprocidade escatimada, ínfima? ¡Pois iso pasou en Galicia..., nun pretérito non tan pasado nin tan lonxano!

-.-

Quen leva irmás a Cuba é que non as ten, que de telas, non as levaría!
Dito popular

Por aquelas datas chovera torrencialmente na Habana, facendo, de paso, como de costume, unha calor graxenta, esmagante. Na enseada do Atarés, aqueles peiraos quedáranse desertos de humanidade, xa aos primeiros sopros da enxurrada, una de tantas, frecuentes, pero máis abondosas entre Maio e Outubro; coa única fidelidade, coa única permanencia, dos capitáns daqueles oito ou dez barquiños de cabotaxe confiados ás amarras, abanándose en tódalas direccións posibles, dispostos a fuxir pola Boca para percorre-los sete mares antillanos, seu roteiro habitual; ou a batallar entre si, amura con amura, á vez que en contra dos pantaláns, turrando cos muros, pétreos que non de azucre, que non todo Cuba é, nin era, nin foi nunca, de pan doce; nin ourego nin ouro..., ¡mal que lles pesase aos seus panexiristas!

A tal momento, os primeiros que se acocharon nos edificios próximos foi aquel grupo de marines do Liberty, un transporte americano, USA, caporal naquela badía, rodeado daquelas cascas que parecían envolvelo, escoltalo, facerlle a benia, coma a un coloso, naquelas augas ferventes, foulanas.

Aquel transporte, personificándoo no seu Capitán, ben podía sentirse, pasearse, arrogante e fachendoso, da popa á proa, pola súa honrosa colaboración naquela enésima singradura; curta pero ampla; rica singradura, ¡proveitosa!, de aprovisionamentos - espoliacións unidireccionais, melaza incluída. Por inanes, e tamén por serlle inútil, deixara de bramarlles aos seus cargadores/descargadores; xente do seu rol e/ou da colla, así que botoulle a chave ao portalón para irse con eles, tras deles, esqueiras abaixo, fuxindo colectivamente daquela tormenta, da exterior, para mergullarse noutra, máis grata pero igual de ruidosa: ¡ron, cócteles, naipes, mulleres...!

Alí adiante, nas inmediacións, esperábanos unhas mozas augardentosas, pretensiosamente doces pero afónicas de tanto cantaruxar, de tanto trasfegar ron, de tanto dicir bobadas, pero tamén daqueles risos teatrais, incitantes... ¡Cimbreantes elas, ou xa non tanto! De tódolos pigmentos posibles e/ou coñecidos. Consumo propio, oferta da casa; mercadoría fácil, abondosa naquela rede de antros escuros, moi escuros, ¡na luminosa Habana! Pintarraxadas, tanto as mozas coma os seus cubís; aqueles antros, aqueles catres, aqueles tumbaderos (Tumbaderos, tumbaeros = tumbonas, pero tamén pousadas, ¡pousadas por horas!)... Todo en situación perfecta, cómoda, perpendicular á badía inmediata; un servizo fácil, accesible nunha simple escapada desde aqueles embarcadoiros/cargadeiros.

Estamos, situámonos, nas rúas dos Oficios, de San Pedro, do Santo Ignacio... ¡No día de marras, a Arca de Noé, en pleno diluvio!

Por diante da barra, nun daqueles establecementos tan..., ¿recargados?, uns tragaperras; todo, máquinas incluídas, fedendo ao acedo, ao aire viciado, á lixivia, tan acolledores coma as mesmísimas fauces dunha balea podre, pero todo servía ao seu fin primordial. Alí, á esquerda, nun lateral, de pé, espreitando diante daqueles butacóns dominantes, de coiro Chester, na propia tarima do piano, un Wallis meramente decorativo pois era inútil aporrealo naquela barafunda, con aqueles invasores bébedos, irados; para aqueles barafustas, máis atentos á desharmonía e ao barullo que aos acordes, pois incluso os irritarían ou molestarían, estaba, temos, localizamos, ao gringo - patrón daquel establecemento, ¡e de catro máis, idénticos, ou polo menos similares! Un gentleman: Traxe de seda cru, ouro vello; pelame crecha e roiba, case que de millo; con dúas notabilidades nos dedos: unha sortella moi aquilatada, de moitos quilates, rutilante coma un luceiro; e por parte, aquel veguero inseparable, dos de Vuelta Abajo, dos bos, dos grandes, engarabitado, lapeante, ¡pouco menos que un fachuzo de pallas!

Facendo que non facía, no seu estilo habitual, axexante, controlador, aquel Míster, o tal Merton, non perdía comba cos seus ollos saltóns, de escualo voraz; ¡saltóns, pero perforantes! Pendente de cada tapete, de cada mesera (Mesera = que atende ás mesas, insinuándose, de paso, aos clientes), de cada dólar, en todas as súas fases, fose captable ou desembolsado, que se aínda non saíra dos petos, da chupa daqueles mariños, aquelas tentacións botaríano fóra, ¡evadiríaselles! Todo isto no miolo daquela barafunda tan fera e tan feraz, tan rendible, baixo tódalas formas do vicio entón coñecidas, garito incluído, catre incluído, botella incluída...

Notábase, exhibíano, que aqueles marines do Liberty tiñan a paga fresca; a paga, si, pero o corpo máis ben sedento, que non sedentario, e iso a pesares daquela molleira torrencial, que soaba rítmica e penetrante no lastrado das rúas; ¡o único ritmo naquel cadro inharmónico!

Tan absorto e tan calculador estaba aquel Míster, coas súas contas, coas súas ganancias, progresivas e avarentas, ollando a orde que emanaba daquel desorde chafalleiro, dominado, principalmente, polos seus propios compatriotas, que nin se decatou de que Henriqueta, unha moza das súas, unha madama súa, manxupeira dos seus propios bordeis, unha moza medio vella, ou unha vella medio moza, segundo se lle mirase á pel ou á roupa, máis ben escasa de tela en todas as súas medidas, vestida de praia máis que de salón, desmarcárase da súa labor habitual, cotián, de presenta-las rapazas, de instruílas, de coordinalas, de controlalas, achegándoas ao lume, a tódolos lumes imaxinables, e fartábase de chamalo polo seu nome oficial:

-¡Eh, Míster, Míster Merton! ¿Apampouse, afogou neste fume do seu tabaco, ou emborrallouse na súa prebe?

O interesado, o aludido, co leite acedo dun gángster curtido, avezado, intolerante e intolerable, endeusado naquel imperio das súas marruladas:

-¿Que, qué che pasa, qué queres, así, a deshora, aquí, en público? ¿Algunha lea? ¿Non ves que están entrando eses mariños, coa paga fresca? ¡Baixa desta tarima, que te quero aí abaixo, ahorita (Ahorita = xa, de inmediato) mesmo, trajinando (Trajinando = persuadindo, captando) neles, atizando neles, e de paso espile esas novatas, tan ridículas todas elas que logo parecen ursulinas! ¡Veña, que lle dean ao traseiro, que os quenten; e rápido, que se amaina este trebón, daquela lárganse, todos, a cen, que os volven a chamar!

Henriqueta, a todo isto, impasible, flegmática, sen moverse do sitio:

-¡Pois, iso, hoxe non, que non pode ser, que me teño que ir ao peirao, así trone, que xa o fai!

-¿Como; irte, para onde; de qué falas?

-¡Ao peirao, que xa llo dixen! ¡De todas, todas, así se afunda esta tarima, e con ela este maldito tugurio, ao completo!

-¿Que dis...? -Merton, entre desconcertado e sorprendido por aquela sublevación.

-¡Digo que baixe esa gallaruza (Gallaruza = vampiresa, e ademais, folgazana), esa Lulú, para aquí, á barra, que neste choio fai falta moito aquel, moito sorriso e pouca oficina, que estes pagan a metálico! ¿Ou é que retirou á gringa? ¿Tena estoxada, tal que para un café con leite...? ¿con leite, ou sen el, a pau seco? No meu criterio, demasiada Lulú, demasiado boneca; ¡unha cadeliña de la para un can de palleiro, para un aguacatero (Aguacatero = coma un aguacate; aplícase aos cans vulgares e fracos; tamén despectivamente ás persoas aparentes e insípidas) coma vostede!

Aguantar, o que é aguantar, aguantoulle aquela perorata, aparentemente sen inmutarse, pero a bile subiulle ata os ollos, que mesmo lle alampaban:

-Repite iso, que che casco; aquí mesmo, en público que sexa!

Merton non dera asimilada aquela rebelión a bordo do seu bordel, un antro no que el o era todo: amo, dirixente, flaxelador si se terzaba..., ¡a maiores da posible intervención dos seus catro recadadores, que sempre acudían no intre oportuno: no seu desvalemento, ou cando se terzaba; a onde non daba chegado, ou cando non lle conviña facerse notar!

-¡Que non, Míster, que me tomo este día libre; e co de hoxe, o de mañá, día por noite! ¿Que por qué...? ¡Xa o ve: cansei de dar veo á súa maquina da putería, que todo isto vai de mal en peor, e xa fede coma a corte do cuxo!

Aquel homazo, aquel gringo, o tal Merton, seguía coa boca aberta, dun furco, pero insolitamente calado, sen ousar interrompela.

-¡Así lle arda esta merda de hotel, que nesas estamos, roxando neste forno, que logo parece que cocésemos no cal, con estes tabacos cheirentos...!

-¿Vacacións...; oín ben?

-¡Si, vacacións; dous días, que pouco é, para o caso...!

-¿Ti, collendo vacacións, en plena zafra, con isto cheo, con este furacán que nolos mete para dentro sen que teñades que saír, nin sequera á soleira? ¡Estaría boa, se che valese!

-Está dito, e non me faga falar, que hoxe..., ¡punto!

-¡Vale, vale; punto; de momento, que maña traio outra, que contigo pouco se perde, que só tiras dos da terceira...!

-¡Tiro, e déixome tirar, por moitos da primeira! ¡Da primeira...! ¿Oíu, Míster? Daquela peche esa boca, e abra eses ollos de quenlla, que así decatarase dos que veñen por min, ¡e a por min, que tamén os hai! Pola miña culpa, pola miña grandísima culpa, grandísima zorra que son, que fun, e que tal lles parezo, que aínda os toleo, que os espapallo con dous meneos! Ten que saber que quen tivo retivo, e para esa bibijagua (Bibijagua = persoa hábil e industriosa, que se dá maña para todo, ou para moito), aquí, nesa habana, eu, ¡con abano ou sen el, que son máis famosa cá María dos Quintos de Lugo! Ben que se nota nesa maldita caixa..., ¡se estou cerca!

-¿Deches en tola? Terei que retirarte..., ¡pero ao Asilo dos vellos, de animadora deles, que é o único que me falta por controlar!

Queta, Henriqueta, quedouse reflexiva, indecisa, pero só por un intre:

-¡Que porras, voulle falar claro! ¡De verdade! O caso é que me chega unha sobriña... Si, de veras, nese vapor que veu de Galicia, que estará atracando aí abaixo..., se lles deixa este vento tolo! Díxome un marulo destes que xa pasou, ou que estará a pasar, pola Boca, aí polo Morro...

-¿Quen, un cómplice, un mariño que che encubre esta deserción? ¡Supoño que será para irte con el, tal que ao seu camarote! ¿Facédelo no barco? ¡Supoño que será para sacudirvos mellor, a pracer, co resorte da ondada! ¡Orixinal, en efecto, que nunca tal se me ocorrera! ¿Un barco..., de bordel? ¡Terei que pensalo!

-Non. non é así, que non entendeu cousa. Foille ese de aí, ese cachupín (Cachupín/gachupín = cachopo = español establecido en Norteamérica, ou que traballa para os gringos), ese da colla, que con ese, nada, nada de nada, que é marica. A mais de esperala, téñolle que buscar acomodo; á sobriña, digo; nun sitio decente; e tamén un traballo decoroso, decente...; pero, con tanta indecencia coma a que temos neste podriqueiro, a cousa ponme dos nervios, mais é a miña obriga, que me vai niso a propia redención, que eu enténdome...!

-¿Un traballo para unha rapariga...? ¿Que traballo?

-Non lle sei, aínda non; algo de man, algo que se faga só coas mans, pois para usar o chumino chego eu, que xa o teño saído coma unha vaca; ¡eu, e mailas miñas amigas, catro desgraciadas daqueles tempos...!

Sublevación tras sublevación, Henriqueta mostrábase inflexible, anovada; ¡demasiado para as disciplinas daquel tunante! Tiña que pararlle aquelas iniciativas, novas, imprevistas, da súa sempre leal colaboradora:

-¿Que lle vas buscar, qué? ¡Nin o soñes! Déixate de alilayas (Alilaya = escusa frívola, pretexto van), que esa moza pode ser a túa substituta. Traballará aquí, comigo, que para o teu oficio non necesita letras; ¡nin letras nin leccións, que llas dou eu, eu mesmo! Así compensarédesme pola perda do teu revellín (Revellín = atractivo de muller, coquetería), vieja moringa (Moringa = coco, fantoche)!

-¿Sabe qué lle digo? ¡Que se poña na porta; vostede, si, vostede, a ver quén pasa, que algún día lles tocará aos homes face-la rúa...!

Merton, o imperturbable, pero naquela ocasión disposto a negociar:

-Se non queres dicirllo directamente, pois, nese caso, fareino eu! Preséntasma, doulle un paseo no Buick, ensínolle a praia, mércolle un taparrabos, e xa está! Do que non, que a trasfegue Lulú, que lle amose un cartucho de pesos, dese bote das galas (Galas = propinas, atencións) para que aprenda que mellor afán (Afán, afanar = gañar un diñeiro fácil) cá este..., ¡en todo Cuba!

-¿Nin en todo Cuba...? ¡Agarde e verá, que iso está por ver!

Merton decatouse de que estaban chamando a atención, pois Henriqueta, nerviosa coma nunca, espallaba en tódalas direccións posibles, así que cambiou de táctica, achantándose:

-¡Veña, pasa ao despacho, que imos concretar, que aquí pérdeste; pérdeste ti, e de paso fasme perder a paciencia, cacho gallega!

Fóronse indo cara ao reservado do Merton, aquel curro onde recibía aos invitados de fachenda, ¡ou aos que quería ameazar sen testemuñas! Henriqueta, sosténdolle a mirada en todo momento, apelou, xuntou forzas, co remangue que aínda lle quedaba, reservado para situacións estremas, decisivas, que xa non era moito, pero naquela ocasión sentíase redentora ante a vida, a chegada, da súa sobriña, que a facía a tal momento disposta a pasa-la lista de saída. ¡De saída do barco, e de entrada en aduanas!

Na súa arribada a La Habana, na dela, últimos do Noventa, que se fora de criada, ou máis ben de neneira, que tal se crera, fixéronllo crer, cun capitán da mesma parroquia, coñecido e amigos dos seus; un mercenario, un tipo daqueles da do 95, en goce dun permiso, que contaba e non paraba daqueles fillos que tivera en Cuba, cunha mulata guapísima, riquísima, pero el quería crialos, facelos acompañar, por unha neneira da súa terra, que lles falase dela, incluso en galego, para non americanizalos... ¡Andrómenas súas, simples amocelos! Resultou que, mulata si, e fillos tamén, un nado e outro de camiño, pero aquel Capitán guerreaba por onde podía, e quería cartuchos de reposto, anovados, inocentes..., ¡para a súa fusila! Henriqueta picou, deixouse picar, deixárona picar, rematando co seu sacro naqueles diváns cheirentos dunha cantina militar!

Apreso aquel oficio, e como era enérxica, mandona, afeccionada aos dólares..., ¡acabou de alcaiota, sometida ao imperio dos Merton!

-...

-Míster, perde o tempo; e non me sexa rebencudo (Rebencudo = obstinado, teimudo, con mala intención), que lle estou falando con moito siso, talmente en serio. ¡Á miña sobriña non a relaja (Relajar = faltar ao decoro, prostituirse) ningún gringo..., así se chame Merton! Saiba que comigo acabouse aquela recua das picúas (Picúas = coimas, meretrices), e non se poña matón, que non teño pelos na lingua, que mos levou o vento, á forza de mentir, á forza de disimular!

-¡Queta, achántate, e vai parando, que ben sabes cómo as gasto...!

-Oia, Merton, póñase algunha vez deste lado da mesa, que eu tamén sei guerrear, que non hai mambises (Mambises = aqueles insurrectos de Cuba) cativos..., ¡nin inimigo miúdo! Seille catro cousas, ¡pero ben sabidas e ben demostradas!, das súas raqueadas (Raquear = dar calote, estafar), dos seus subornos, dos seus matóns, das que lles fai aos amigos..., ¡amén dos seus embarques clandestinos de ron!

-¡Ja, jaa, jaaa!

-¡Ríase canto queira, e páseo ben, de paso, que igual é o último que fai, que iso de levar o seu ron nos buques da Mariña de Guerra...! ¡Iso élle un conflito internacional, que sei a quen lle interesa saber o cómo, o por qué, e mailo cándo, que mo van agradecer máis de catro mandos do noso Alto Mando!

-¿Non podes calar, maldita zambeque (Zambeque = necia, idiota)? ¡Torpe, máis que torpe, que estás tirando terra aos teus ollos..., coma quen lla tira a un cadaleito!

Pero a nosa Henriqueta, feita un carballo daqueles da serra do Pradairo, tamén chamada da Ferradura, todo cerna, cerna pura, cargante e dura, temeraria, ¡coma un seixo!

-O dito, Míster, que me dá igual dicirllo aquí, neste curro, ou diante da catedral, que aí fóra tampouco teño nada que perder, que se me mata, ou me manda esfolar..., ¡daquela pago por min! Vostede é un burro, que nin se decata de que lle perdín o medo! Mire, o dito: vén para aquí, para La Habana, a miña sobriña, a que me herdará, ¡pero só no bo!, e eu, daquela, tocando o zoco..., ¡ao cemiterio dos Chinos, tan feliz!

Merton, despois de engurra-lo cello unha vez máis, e co puro apurado, esfumado, fose por prudencia ou por comenencia, apañou un sorriso forzado, artificioso, de circunstancias, e dispúxose a pactar:

-Xa que te aciguatas (Aciguatarse = tornarse, volverse bobo, imbécil ou lelo), daquela fareiche un trato. ¿Esa rapaza..., sabe cociñar?

-¿Míster, vostede cre que cociñar é tan doado coma isto de darlle ao cu debaixo dun gringo, por cebado que estea? A sobriña só ten..., coido que son dezaoito...; e logo que vén dunha aldea...!

-¡Daquela, mellor, que non traerá resaibos, e pode aprender correctamente. Faina bañarse, que lle poñan a permanente, e despois lévaa á miña casa, ao Vedado, á Mansión Merton. E dille á Lady, de parte miña, que se trata dunha parenta túa, que se quedará con ela, que así cho mandei eu, sequera sexa para moverlle esa cadeira das rodas, á vez que lle axuda á nosa cociñeira. ¿Entendido?

Henriqueta, de afeita ás trapalladas, á dobre moral daqueles gringos, con algo da súa retranca, da que aínda lle quedase nalgún recuncho dunha mente tan machucada, matizou a súa resposta:

-¿E se non a quere Lady Robynia; ou se vai vostede, e lle di por tras que non, que nones, que do dito, pío, que non a colla..., para tela dispoñible, vostede? ¡Míreo ben, que se lle axeita retorce-las cousas! Coas que teño ao lombo, gringos a min..., ¡plin, que lles levo metido un cento de purgacións! Algo se merecen, ¿non si? ¡Pois iso, por abusóns...!

Merton tiña unha dialéctica máis rotunda, aínda máis:

-¿Se non quere..., qué? ¿Quen lle vai pagar á mucama, de onde saen os pesos que se queiman a cotío na Mansión...? Polo que fai á Robynia, moito presumir de que é filla dun Lord...; títulos, pergameos asinados pola raíña Vitoria, Lady a todas horas..., ¡pero os cartos remanan dese ron que me botas en cara!

-Do ron, si, supoño, pero tamén das camas que facemos...; ¡das que facemos, non; das que desfacemos! Nós, entre mulatas, galegas, e algunha que outra descarreirada, que ata non sei de onde vén tanto coño, tanta carne fresca... Pero vou ao caso: ¿Que pasa coa Agar, coa cociñeira...? ¡Vostede algo trenza, ou algo tronza, que o coñezo...! Dixo Cristo non sei qué dos froitos...; pois, os seus, ¡os seus non son comestibles!

En Cuba é ben sabido, de vello, que a un americano só se lle descompón o tipo, a dignidade, a serenidade, si se dá de bruzos coa filosofía galaica.

-Pero, esta apangada (Apangada = lela, necia, estúpida)...! Con Agar pasa simplemente que esa morena perdeu facultades; está cansa, e incluso medio xorda, ou se fai..., e non lle vén mal unha aprendiz que poda substituíla..., ¡por se vai a peor!

Henriqueta, satisfeita si, pero, ¡faltábanlle os cadullos, que por algo era galega, de pura cerna, de pura raza!

-¡Aceptareille, pero cunha condición...!

Con iso provocouno en demasía, que o gringo non estaba afeito a aturar aquel tipo de réplicas, de contradicións:

-¡Mesmo che tiro aos ollos esta alcántara (Alcántara = vasilla, ataño, ola)..., para que espertes á realidade! ¿Estás ti como para poñerme condicións baixo ameazas? Anda, vaite, que desta libras, e quítate eses birrións (Birrións = pintura, maquillaxe excesivo), que por moito que disfraces a cara, de vella non te libras. Mírate ao espello, que xa tes o mapa de Cuba nos teus ollos de bruxa, alongados de tanto mirarme de esguello!

Henriqueta, medrándose no castigo, volveu ao seu remangue, ofendida:

-¿Estas temos? Daquela, por face-lo oso (Face-lo oso = poñerse fanfurriñeiro comigo, impóñolle dúas condicións. Dúas, a saber: Que non o tente o demo prostituíla miña rapaza..., ¡nin darlle ocasión diso! E tampouco se lle ocorra dicirlle..., ¡nunca dos xamais!, en qué gaña a prata súa tía. ¿Estamos? Míreo ben, que teño unha boa menciña para os babujales (Babujales = meigos, bruxos) coma vostede... ¡Como non disimule os meus pecados, os meus, voulle ao gañote, co coitelo da cociña que sexa! ¡Como que me chamo Queta! ¿Decatouse diso, gargallán do carallo?

-¡Quieta Quetiña, calma, e déixate de perretas (Perretas = rabuxas, mal humor), que che concedín máis do que mereces..., incluso en tempo! Prometo respectala, pero se me buscas outras, un relevo, e que estean biyayas (Biyayas = que se mostren solícitas, atractivas), de bo ver, pois ultimamente estás traendo material sobrante, xa paridas e desfeitas, despedidas doutros negocios, retiradas do señorío...; ¡mantidas mal mantidas! Para aquí quero material de estrea, do trinque!

Henriqueta, obtida aquela proposta, largou cabos, soltouse:

¡Non sei; xa falaremos diso! Agora é difícil, que veñen máis curtidas, e incluso con ganas de volver ao seu país...; todo calculado, a tempo fixo, coa palabra comprometida, e por veces amparadas dos que fomos pioneiros... Pero vostede, de ben pensado, co rico que é, ¿por qué non se vai, tal que ao Varadero, á outra casa, á das súas vacacións, e nese caso fainas definitivas, dunha vez por todas, librándose deste puto negocio das putas? O que tiña que facer é coidar da súa Robynia, ¡tan boíña que é! ¿Non lle parece que xa está ben de mocear...? ¡E logo que vostede tampouco é un guayabo (Guayabo = rapaz, mozo, en idade deportiva, ou de levar guayabera)!

Algo máis distendida, créndose vencedora, incluso se permitiu aquelas puntadas, aqueles consellos; e como lle pareceu que o tiña receptivo, acalado, engadiulle outra recomenda:

-¡Non me irá dicir que se lle endureceu a virtud (Virtud = órgano masculino) cos anos? ¿Eh, tío quenlla, dígnase contestarme?

O gringo, aquel impertérrito empresario, aquel polifacético do xogo, do ron, das jineteras (Jinetera = veloz, que fai a ximnasia na cama), de canto fose rendible e se puxese a tiro, retrucoulle índose ao seu, volvendo ao seu:

-Dime, perla do Caribe, Henriqueta guapa..., ¡desde que te laves!, ¿onde gardas a taleiga dos pesos, iso que vas deixar en herdo? ¡Teralos por aí, ciscados, supoño; como moito, ao tres; acaso nunha banqueta desas que creban cinco en cada lustro...! ¿Ti entendes de papeis, de asegura-los cartos, de poñelos a medrar...? ¡Mira que che estou ofrecendo unha participación, aquí, comigo, a maiores desas comisións que tes asignadas..., agora que estás para o retiro! ¿Enténdesme? Non me fuches moi leal, non, que ben cheiro as túas raspiñadas, pero devólvoche o cento por un..., como din que fai Deus! Estás pasada, xusto para o retiro, e daquela, asociada comigo..., ¡pos os pesos a medrar! ¿Aceptas, que che estou ofrecendo máis do que mereces?

Queta, nin con esas, que coñecía demasiado ben ao Patrón; e o que non sabía del, intuíao:

-Mire, voulle ser Santa Clara: aló, no meu rueiro, que lle din Vilar, e iso que está ao sopé da serra, as pitas que fan tratos cos renartes..., ¡perden a pluma!

-¿Chámasme raposo; a min, a quen tal oferta che fai? ¡Desagradecida; pero ti o perdes! ¿Que vés a dicir con esa papurreta (Papurreta = simpleza, necidade), con esa metáfora tan..., tan torpe e tan inxusta? ¡Traduce, que ben sabes que domino o castelán, pero ti..., ¡ti es gallega!

-¡Si, son galega, pero algo sei, polo menos das cousas da miña crianza; cousas que vostede non capisca, e iso que é un pillo, pero, de listura, un comiño!

Como seguía diluviando, que así, aínda despois de atracados, non os deixarían baixar, e non había présa por acudir á espera da sobriña, habida conta, tamén, de que Merton puxo interese en felparlle os aforros, e cando aquel home trasfegaba un negocio, os outros agardaban, que non se ía, nin deixaba ir, ata enlobetar o adival ben enlobetado, Queta permitiuse un curto arrecheo nun daqueles Chester, propios do ricachos, e no entrementres volveu ás recomendacións:

-Preguntoume pola miña taleiga... Pois, mire, e voulle falar coma se estivese de confesión: A tal momento cambiábaa, coas bragas incluídas, pola saúde e pola vergoña que me fixeron perder nesta puta Habana certos confrades seus..., ¡empezando por certo Capitán, e iso que aquel non era ianqui! Agora que a cousa non ten remedio, ¡xo burra, xo! Pero esa pratiña, pouca ou moita, ten que valer para unha obra de caridade, para que esta sobriña viva con decencia..., ¡dentro do que aquí é decencia, que xa sei que non estamos na miña parroquia!

-Con decencia vivimos todos, que darlle á xente o que precisa, en troques do que a un lle sobra..., ¡coido que non é mal trato, para ninguén!

Pero Queta non ía por aí, senón todo o contrario:

-¿Non tiña présa? ¡Pois eu, en vista de que con vostede non fai milagres nin o propio Deus..., que El tampouco salvou a Satanás..., terei que despedirme! Pero lémbrese de que fixemos un trato, un pacto, que eu non entendo de letras, nin das do Banco nin das outras, pero de honra, si! Tómeme en serio, tío Merton, que lle convén. Mire, por se lle quedan dúbidas, e dito isto, voume; ¡agora, si! Para demostrarlles aos meus que sabía defenderme, que estaba maduriña para saír polo mundo, para enfrontarme aos cabróns do camiño, aproveitando que estabamos de matanza, alí, na propia aldea..., ¡matei un porco! Como llo conto, tal cal, cun coitelo así de grande; ¡ben ás cheas coma eses machetes da cana! ¿Entendeume? Daquela acórdese diso, por se lle fai dano á miña Herminia..., ¡ou por se lle entra a tentación de facerllo!

Acurralado con aquelas filosofías ameazantes, con aquela filípica, tan dialéctica como rotunda, Merton deu por resolta a cuestión e dispúxose a saír do seu reservado, pero, xa na porta, encarouse con aquela empregada - comisionista, cómplice pero arrepentida:

-¡Gata salvaxe! Ás veces es melosa, incitante, e incluso atractiva; pero outras..., ¡co coitelo na man! ¡Gallega tiñas que ser!

Queta plantoulle cara, unha vez máis, saíndo con el ao salón:

-Nisto de salvaxe..., conforme! Nisto si, que por algo me ten aquí, de encargada, que a vostede os santos non se lle achegan, por colonia que se bote, que fede a xofre, a pecado, ¡de lonxe!

Así se xestionou aquel emprego doméstico da moza, de Herminia, medio a medio dunha tormenta..., ¡patronal! E con outra por fóra, na rúa, no peirao, en todo Cuba, naquel trópico, no de Cáncer, co tempo facendo das súas, tan a miúdo desaforado.

Herminia entrou, iniciouse, ambientouse, arrolada por un daqueles tifóns tan levantiscos que, cando collen carreira, ¡aos douscentos chegan! ¿Bo agoiro, ou mal presaxio? ¡Aínda é cedo para levanta-lo pano!

O certo, o xa sabido, é que, en parte, e debido directamente á tormenta, aos incidentes dela, aquela rapaciña librouse, case que de milagre, dunha putería tan de moda, ou tan en necesidade, segundo se mire, grazas á puta de súa tía, que despois de todo foi unha puta de conciencia, arrepentida. Desgraciadamente puta debido a que non tivo, non tivera, no seu momento, outra puta desenganada, e rica, que a protexese daqueles putañeiros, en particular dos gringos, aqueles controladores, aqueles empresarios de bordel que, para abarcalo todo, tamén lle daban ao ron..., ¡aproveitándose dunha Lei Seca! Dito así, todo isto parece un abracadabra, pero era, foi, realmente, unha traxedia, terrible, xeneralizada, cotián, típica, ¡e como tal, dificilmente evitable!

Mentres, no seu Vello Mundo, naquel Vilar, no seu, ¡seu antes do éxodo!, naquel Vilar do Monte, do Montecubeiro, estarían todos, seguro que estaban a tal momento, envexando a sorte daquela rapaciña que se foi de noite, levada a Lugo polo Toño, en dúas eguas, xa cerca do día, para que avanzase noutra escuridade, na de Cuba, aínda que iluminada artificialmente; un país luminoso de seu, brillante, fértil, azucrado, próspero, propicio..., ¡e non obstante, afuracanado!

¡Que miraxes e qué idealizacións produce a distancia, e coa distancia, a información nesgada, indirecta, interesada, obtida, recibida de terceiros, fose de boa ou de mala fe! Máxime cando se olla, cando se axexa, co espírito presto á tentación, coa mirada extraviada, ou incluso cobizosa, e sempre, ou case sempre, ignorante, ¡supinamente ignorante!

Esas vagas do mar...

Aquel vapor da Mala Real tivo as súas dificultades para atracar na Habana debido a que entrou co carbón case esgotado, así que, grazas ao seu abarrote de carga humana, compensada, mantivo a liña de flotación nun nivel aceptable, sen lastre, e cabeceou, arfou, algo menos do que cabía esperar con aquelas ventadas tropicais, en pleno temporal na data da súa arribada, que o collían de esguello, que o reviraban ameazando un naufraxio inminente.

Dérono amarrado, ¡por fin!, despois de dúas horas de practicaxe, en franca porfía, que antes non lograron enfialo; foi á terceira, aproveitando unha escampada, que autorizaron a baixar, ¡ou máis ben a correr, que tal fixeron, de fartos que chegaron, pola escada abaixo! Así se posesionaron daquel peirao graxento, esvaradío, outro continxente de asturianos e de galegos, tan estrafalarios, tanto, que se non fose polo dramatismo das circunstancias logo era cousa de rirse deles véndolles aquelas vestimentas, aqueles despistes, aqueles atordamentos, aqueles absurdos, tal que a bulla dun enxame entolecido polo sol. Todos a berros, clamando, chamando, acenando, falándose na distancia...

Coa tolerancia recíproca, coas axudas e coas orientacións dos agardantes, todos eles á intemperie, a cara descuberta, que abrir un paraugas a tal momento, con aqueles remuíños, era como invitalo a subir, convertelo en cataventos, ou incluso disparárllelo aos do barco. Afortunadamente todo en ben, bastante ben; sen incidentes nin accidentes, todos con boa vontade, en comprensión absoluta, recíproca, a pesares daquelas complicacións meteóricas. Todo de verdadeiro milagre, pois aquela xentiña, boa parte dela, aínda non estaban para saír do ovo, para botarse ao mundo; ¡nin case ao da súa propia bisbarra, canto máis naquel vórtice, imparable, das Américas caribeñas!

Fartáronse daquelas fileiras, e con razón, pero todo o compensaba aquel goce infinito, indescritible, do reencontro, da ocupación, da posesión territorial. Así que, desde que pasaron pola Sanidade Exterior, e se fixeron cargo daquelas impedimentas da Herminia, incluído nelas un xamón e maila consabida restra de chourizos, ¡da casa!, de Vilar, curados ao fume, auténticos pasteis, combinados, dixeridos, de landras, de patacas, de castañas, de verzas, de nabos..., ¡ingredientes naturais, de primeira, subministrados pola propia man, pola man dilixente da señora Silvina, e metabolizados nun animal selecto, escollido en cada rollada, sen urxencias, co exercicio muscular suficiente naqueles pasteiros da eira, no bandullo da cocha grande, unha vez castrada, por suposto, para evitárlle-lo bravío...!, botáronse a camiñar, ¡as dúas mulleres de ganchete!, cara ao interior da ¡súa! Babilonia.

A moza tiña a saliva estancada, fervéndolle, de tres ou catro semanas, que pouco falara cos seus paisanos, cos seus compañeiros de éxodo, vergonzosa ela, apoucada, temerosa de comprometerse, de facer o ridículo, e incluso de parecerlles lixeira a todos aqueles rapaces da pucha calada e da boca pechada, cos ollos extraviados, uns e outros, por sobre daquelas vagas, pendentes, ansiosos, todos eles, dunha costa, de que alguén lles dixese algo definitivo, algo parecido ao histórico, ¡Monte vide eu!

Pola súa parte, Queta tiña o padecemento oposto, a inquedanza contraria, que estaba seca de tanto aturar nos seus gringos, de parrafear con eles, aguantándolles todo tipo de obscenidades e de baduadas; de tanto cheirarlles aqueles bafos do seu ron... Pero había que comunicarse con eles, conectar, empatar... Neste caso, nestas circunstancias, cumpría anima-la sobriña, e á vez coñece-las novas, aquelas vellas novas pois xa o eran do mes anterior, daquel Vilar de Montecubeiro, entrañablemente seu, tan seu nos seus sentimentos, nas súas lembranzas, e tan dos outros na posesión, na propiedade e na pertenza, no goce daquelas terras, pero, en todo caso, inesquecible!

-...

-¡Ai, tiíña, -Rebordante de emoción, colgándoselle do colo, -qué contenta estou de que me deixasen entrar nesta Habana, pasar para aquí, con vostede, deste lado das cancelas, hoxe mesmo, sen ter que facer esa corentena, como lles aconteceu a moitos dos que viñan comigo; e mais non sei por qué os reteñen, que eu non lles notei que trouxesen a raña, nin cousa parecida, pero metéronos nese caldeiro, niso que chaman a desinfección...! O que si traían era tose, moita, moitos, que algún deles esgarraba sangue, de cando en vez...; ¡en cada vómito, ao mar, que ata daba noxo, pois nin ouriñal nos deron!

-¿E logo, ti, non vés forte, forte e sa? ¡Por iso pasaches ben, como tiña que ser, que contigo, con esa cute, co teu corpo, con ese pelo forte..., tal parece que entrou unha carballeira nesta Habana da caoba; unha madeira de cerna, sen sámago! Esoutros, o que é sarna, non terán; ou si, quen sabe, pero o que é tise...! ¡E se cadra, galopante! ¡Miña Nai do Ceo, iso é o pan de cada día! Mira ti o que son as cousas, que estes días andei cavilando que me traerías recados, memorias, daquela xente do meu Vilar..., pero maldito se nada pensei nos cheiros, aqueles da nosa terra, e resulta que os traes contigo, en ti mesma, no teu corpo, ¡que portas tódolos aromas da nosa campiña, aínda mellores dó Chanel das gringas!

-¿Tiíña, qué é iso dos aromas? Eu colonia non lle traio, nin ma poño...; ¡quen a viu, que só lla cheirei, en toda a rodeada, á muller do Médico de Reigosa! Como non sexa que aí, nese barco, cando me asomei á borda, daquela que esperabamos para baixar, por xunto dunha señora moi aseñorada, daqueles que subiron en Vigo, que estivemos vendo á xente, aos que agardaban por nós...; ¡e igual foi de estar cerca dela, mesmo pegadiñas, co vento que facía...!

-Muller, non me entendiches, que non hai mellor colonia cá do porco curado ao fume...! A mellor colonia témola nestas fardelas, nas que trouxeches, que cheiran de marabilla, mesmo de gloria! ¡Que Deus cho pague!

-A min, esoutro, non se me ocorría, e por iso pensei..., desta maneira!

-¿Non te does de nada, sénteste ben, pasouche ese mareo? ¿Si; de todo? Daquela podemos irnos deste peirao, que todo por aquí o que cheira é a cabrón, ¡a cabrón portuario!

-¡Tiíña, quen está na gloria son eu, e mais nada cheiro, coido que non, que nin cheiro nin me cheira..., iso que dis! Incluso me mirei nun espello, que era daquela señora, que mo emprestou..., ¿e sabe que na viaxe quitáronseme aquelas picas que sempre tiven no pescozo..., das pulgas! Aló, entre a quentura das cortes, e aquelas táboas, raras e podres, do piso, non había forma de poderlles ás pulgas, e mire que teño durmido ben fría, coas trapeiras para abaixo, pero esas condenadas, de afeitas á miña pel, tanto en frío coma en quente! Ao Toño, en cambio, nunca, que el dicía que non o atacaban..., ¡porque era un cara dura! Coido que xa o facía, que o dicía, para que eu non tivese vergoña co meu pescozo, coa miña brancura...

-¡Grazas a Deus! Agora cómpre conservarcha...; ¡iso, a brancura e maila brandura! Mira, hai que te coidado, moito, con moitas cousas, que esta Habana éche a corte dos milagres, a cama de tódolos contaxios, de tódalas enfermidades, de tódolos andazos. Aquí pégase de todo: a fala, os costumes, as enfermidades, os vicios..., ¡todo! Supoño que é por culpa desta maldita calor...

-Pois na nosa parroquia din que a fermosura non se pega, que é a única enfermidade que non se pega, pero a min xa me gustaría parecerme a vostede, tan elegante de roupa, tan solta e tan cimbrante nos seus andares... ¡Xa me dirá cómo teño que facer para que non se note demasiado que veño do monte, do Montecubeiro!

-¡Vés da parroquia dos frades, que iso é unha categoría! ¡Non o esquezas nunca!

-Señora, monte é, que ben ve a cousa de afacerse, que tamén lles pasa ás vacas, que aló compramos unha o ano pasado..., ¡e notábaselle!

-¿Notábaselle, qué, en qué?

-¡En cousas! Viña de traballar á mulida, e pola esquerda tirábase por sobre do temón...; e logo que, cando vía saias, escornaba. ¡Cousas...!

-Mira, nena, ti chegaches con ben, e do outro, diso da elegancia, diso dos andares, ¡peliños ao mar! Tan só hai unha receita: copia-lo mellor; ¡iso, sempre! En canto ao público, se queren rirse dunha para o seu goce..., ¡mellor así, que é un favor que se lles fai! Enfadarse, nunca; pero nunca, que diso saen engurras..., ¡que por algo as teñen os sapos!

A química familiar funcionou, pese á distancia xeracional, pois aquelas mulleres, na súa intimidade, aínda que en circunstancias dispares, falaban a mesma lingua, con similares sentimentos, con idéntica franqueza, de corazón a corazón.

-Mire, señora, que logo me parece estar soñando, que xa me daba por perdida nese mar, ¡e coido que non era a única! Ese vapor, que non saía do sitio: ¡auga, auga, sempre auga, que así debeu pasar coa Arca de Noé! E logo que mesmo viña borracho, non sei se o barco ou o Capitán, pois tordeaba en tódolos sentidos, aos lados, pero aínda máis de adiante para atrás, e de atrás para adiante..., ¡que se levantaba mesmamente coma os cabalos! Tanto, que eu din en lembrarme do noso Manuel...

-¡Chica, qué papurreta...! ¿Compara-lo barco cun cabalo...? ¡Nunca tal oín!

-¡Pois, si! Mire, el, o Manuel, agarrábase ao arzón, ao fuste da sela, e eu, no barco, aos madeiros do asento... ¿Non é parecido? ¡Penso que si!

-¡Vale, vale! ¿E qué máis...? Conta, muller, di algo; fala ti, que despois pregunto eu, que che son unha preguntona, máis que un cura no confesionario, pois os homes máis que verbas o que queren é chapeta!

A rapaz non entendeu a metade daquelas verbas, pero compraceu á súa tía, á súa salvadora, á súa receptora:

-¡Non sei que dicirlle! Diso do barco..., pouco máis; ¡ah, si, que fumeaba moito, moitísimo, coma o forno de coce-lo pan, ou coma a caldeira de cocerlles aos porcos cando a penduramos no guindal, por riba do lume...! Alí un rapaz, que dixo que era da Fonsagrada, todo se lle volvía dicir que era carboeiro, deses que fan o carbón dos ferreiros, e falou de que coas tolas do seu carbón pasaba o mesmo, que están arde que arde, por semanas, ata que non queda unha febra! Pregunteille se chegaría a arder o buque, todo, enteiro, que non sei nadar! Riuse de min, ¿sabe?, así que, de alí en diante, ¡medo que collía, medo que papaba para dentro de min, ao meu bandullo, que non lle hai peor cousa que ter penas e non ter con quen confesalas...

-¿Tanto medo pasaches? ¿De verdade? Pois eu, na miña viaxe, nada, nadiña... Claro que aquel Capitán, o da Laxe de Veiga, deu en facerme garatuxas no escuro, polos curros daquel barco..., e como mas pedía o corpo, que xente nova e leña verde..., pois nada, que se me pasou o tempo do mellor, nun santiamén! É o que teñen as cóxegas, que mentres chas fan non pensas no malo, que iso vén despois..., ¡e menos mal que saín senlleira, que como son unha toura, un marimacho, no agarro a semente!

A rapaza, inocente por natureza e por crianza, pero entendeuno; isto si, e ruborizouse, con vergoña allea. Facéndose a distraída, continuou co relato da súa peripecia:

-As vagas dese mar sonlle unha cousa seria, ¡que a pouco non engulan! Xa ve, por fóra, o mar; e por dentro, aqueles fumes..., ¡que ata nin sei como farei para contarllo ao Toño, que el gáñame en redactar! Agora que non me ven os coñecidos teño que adiantalo; ou máis non hei poder, por moitos ferrados que me cobren, aquí, nunha escola, que xa irei aforrando para comprar trigo..., despois de devolverlle pasaxe, que iso é o primeiro!

Tamén súa tía desexaba mirar ao futuro, axudarlle, que ben meditara niso naqueles días de espera:

-Chica, esas molestias xa pasaron; e logo que, besta que olla a ceacú, ¿que é o que ve? ¡O cu; só ve o cu! Agora estamos aquí, ámbalas dúas, ben ledas, así que, como dixo o outro, ¡viva Cuba! ¡Viva esta Cuba que nos mantén, que nos viste e nos calza, esta Cuba que nos xuntou..., tan a punto, que por pouco xuntamos a túa chegada coa miña despedida!

-¡Viva; que viva por sempre, amén!

Henriqueta, para celebralo, deulle outra aperta á moza, á sobriña, que seguía entendéndolle só a metade das súas reflexións, a metade daqueles comentarios, e parouse un intre para facer un breve descanso. Terían que facer moitos, pois con só andar xa alasaba, do débil que se sentía, e iso que para aqueles paquetes amañouse Herminia facendo unha rodela coa mesmísima boca do saco do xamón, que así alternaba con eles, cos vultos, cando de man, cando na súa cabeza, que non quixo compartir aquelas molestias con súa tía.

-Meniña, diso do barco, esas lamentacións...; diso, nada, auga pasada, que cando volvas á túa casa, ao noso lar, háseche facer máis curta a viaxe. Mira ti, que cos anos que fai que vin, eu, para esta Cuba, e aínda me lembro de que as bestas andaban mellor cando volviamos da feira... ¿Oes, segue habendo feiras? ¡Cóntame, muller; cóntame da nosa xente; e despois, das festas! ¡Coa fame que teño por oírte, cousa que me digas, cousa que me presta!

-¡Uih, das feiras! ¡Moito me gustan, maiormente as de Carnaval, cos rapaces correndo tras nosa, tras das nenas, co xiz, para marcarnos a roupa, como se lle fai ao gando! Non, que minto, pois o gando márcano con tesoiras... Eu podo falarlle de catro, que son as que coñezo, de ir: Castroverde, para leva-los queixos, a manteiga, os xamóns... Na de Meira, que sempre teñen ferramenta, moita e boa, que desa parte abundan os ferreiros.. Toño, arremedando ao Cura, di que, Por sus herramientas les conocereis..., que non hai folgazán que se preocupe dos útiles! a do Cádavo...; ¡esa máis ben para a facenda miúda, que por aló, tanto no Val de Fonteo coma no Val Pedroso, hai moita!

-¿A de Mosteiro, qué; déixala, ou é que morreu!

-Quero ir a modiño, pois á de Mosteiro téñolle querenza, moita. ¿E sabe de qué? De que me levou meu pai, a cabalo dunha besta recén comprada, e abrigoume as perniñas cun cobertor de la, das nosas ovellas, das brancas; boísimo, que llo tecera miña nai para que lle fixese de tapabocas, polo que viña padecendo, do peito! Mire se era bo, o Amadeo, meu pai, que en vez de taparse el, envolveume a min, así que fun e volvín ben quentiña, ¡coma un roxón na tixola!

-¿Aquela egua..., vendéstela, ou tédela? ¿Subiu algo o gando; segue habendo vacas de cabana, postas en cabana?

-¡Ai, si, subiu! Vaille carísimo, que os pobres témolas mal para chegar ás vacas, ou para renovalas, pois se criamos as xatas, despois para paga-los trabucos..., non hai de onde quitar! E do mular non digamos, que o levan para Castela, que por aló áranlle, e mallan, e fano todo coas bestas... O noso Manuel quérelle ben á nosa egua, moito, e iso que vén da vida de meu pai, pero non lle importa, iso non, que antes que vendela vende a súa alma! Mire, quérea tanto, que xa di mamá que sempre a leva entre as pernas, ¡por xunto da mingola! Pero vai vella, coma os camiños. Élle tan egoísta, o Manuel, tanto, que, si se terza, lévanos á miña nai e a min tras del, afalándolles aos ranchiños polas corredoiras, atrochando na lama, sen axudarnos, nin pouco nin moito, que canto fai é quita-las mans polas mangas da súa zamarra, e iso para termar do freo! ¿De qué se ri, ou non me cre?

-Ben o sei, muller, que o Manuel non me escribe, pero nin falta que fai, que as tería que dar para que mas lesen, pero de cando en vez chégalle algunha nova a algún coñecido meu, dos de por aló...

-A ver se o fai agora, agora que estamos aquí as dúas...

Queta, feita unha esponxa, ávida:

-Pasando ao das festas, ¿na do Santo, qué? ¿Seguen cobrando aquel real da cama? ¡Unha cama de pallas, unha cama redonda, medio a medio do adro, para que brinquen os mozos coas mozas, que sempre remataban a paus, maiormente cos rapaces das outras parroquias! Cobrábao aquel Pepe de Vicente, un que tocaba a frauta...

-¡Ese, como non a toque no Ceo...! Palmou, ¡descantiá! Din que foi por culpa dunha cea, unha empanada de torresmos, que a comeu quente, sacadiña do forno. Mire, das festas cústame falar, que me estou lembrando do meu Toño, que a saber con quen baila, de aquí en diante, pois palabra deuma, pero chístalle unha do Herdeiro, a Rosalía, ¡e como é unha Casa Grande...! Élle boa persoa, pero un cabrito, un saltariqueiro, que mesmo baila na punta dun fuso, ¡con música ou sen ela!

A todo isto, coa saudade saíndolles por cada poro, pero, á vez, degoiradas por aquela tensión emotiva, Henriqueta non paraba, non se cansaba de beixar na sobriña. Fíxolles sitio, alí nun curro da súa taberna, un vello amigo da Queta, o Constante; un catalán inconstante, que probara fortuna de mil maneiras, moi activo, esperto e simpático, Constantí Ribalaigua Vert, que acababa de adquirir, de adquirir e de transformar, con bastante graza, con decoro, nunha esquina, nun cornecho de Obispo-Monserrate, aquela humilde Piña de Plata, que a estaba lanzando, acreditando, con ese título un tanto afectado e relambido, pero axeitado á frivolidade daqueles tempos, daqueles clientes, El Floridita. Naquela transición, pois a transferencia, o traspaso, de nome que non de lugar, fixérase no 1918, aquel establecemento hibridaba, flutuaba, entre cocteleira e taberna clásica, lugar de trinque daqueles pisaverdes do barrio, que foron os primeiros en sorber o seu soberbio, o seu histórico, daiquirí. Cunha aceptable cuisine, moi afrancesada. En canto ao seu singular, xenial, propietario, para Queta era, seguía sendo, o señor de Ribadauga, que nunca foi quen de aceptarlle aquela fonética do apelido orixinal, ¡de tan orixinal que era!

Mentres esperaban pola escampada, que fóra, na rúa, seguía chuviscando, pero xa ía de limpa, co vento amainado, as nosas paisanas, tía e sobriña, deron boa conta dun congrí, dúas pratadas, grandes e fondas, de festa, que lles soubo lindamente, en particular á rapaza, que nunca esquecería aquela entrada en escena, apoteótica, ¡entre o congrí e maila orquestra daquel furacán! Súa tía, con tanto bico, refregoulle cen veces aqueles morros repintados, deixándoa tan selada coma unha carta urxente. O seu agoiro non lle era molesto; non o era por cordial, pero si por reiterativo:

-¡Muller, ti, moi falangueira non es, que moito non falas..., para o que eu quixera! Tes que contarme cousas; ¡máis! Mira que ardo cos desexos de sabelas, que por iso tes que pintarmas tal e como son, ¡coma un retrato deses do magnesio!

A recén chegada non entendía de magnesios, aínda non:

-¿E non sería mellor que as fose ver, vostede mesma, en por si? Se lle falo dos vellos da parroquia..., ¡quedan poucos, que xa temos o cemiterio abarrotado, que pouco hai por onde furar sen que saian ósos frescos! E dos novos..., ¿para qué? ¡Non os coñece!

-Nunca aló che volvo, estará ben libre...! ¡Requiescat in pace! -E rompeu a chorar, con grandes sotelos que trataba de disimular co seu paniño das mans.

A sobriña, abraiada, sen recursos dialécticos que lle resultasen válidos para sosegala:

-¡Volve, señora, volve, que aínda é nova, máis moza do que miña nai, que non sei o que se levan, pero ela foi a morgada..., e mire qué ganancias tivo! Prometinlle ao meu Toño...; xa sabe, ao meu rapaz, traelo para aquí, ás Américas, desde que sirva a El Rei, así que, para daquela, ímolas dúas. Dentro de tres, ou de catro aniños... Démonos palabra de casamento, ¿sabe? Xa llo contarei ao miúdo, máis adiante, que tamén teño que ensinarlle a súa foto..., que a fixo en Castroverde, para que a trouxese eu!

-Boa ilusión me faría, que non o sabes ben, pero antes dese tempo xa estarei cocendo..., ¡iso, nas lapas eternas, no forno grande!

Dándose por extraviada, por irredenta, botouse a chorar de novo, coma unha perdida, case tanto como chovía. A sobriña, de fronte súa, desconcertada, sen atinar a calmala:

-¡Non o queira Deus! Cale, señora, e non chore, que non teño máis paniños ca este, nin no peto nin no ato...; ¡e o seu está pingando! Señora, aínda que así fose, que non vai ser, o cura de Montecubeiro di que desde o Ceo vense tódalas cousas, mellor que de parte algunha; aínda mellor que desde o propio campanario, que as ánimas ollan por de riba, e ao redor, todo asemade, igualiño que se voásemos por aló arriba, cos bexatos, tal que metidos nun cirro!

Aquilo, desculpable por inocencia, atinado non foi pois Henriqueta apesarouse máis aínda do que xa estaba:

-Chica, será iso, será, pero, ¿e se non temos albergue no Ceo, ou se nos negan a cama, maiormente aos que a deixamos profanada coa nosa promiscuidade, tal que envelenándolles os homes ás mulleres decentes?

A rapaza metérase nun trollo, así que non daba pé con bola:

-Tiíña, vostede, entre o que di, e como o di..., ¡nada, que me ten de Coresma! Xa na súa carta armou un bo enguedello, que lla tiven que esconder ao Toño; ¡o único secreto que tiven co meu rapaz! Como lle son unha burra, e a maiores, veño daquela serra, terá que falarme en cristián... Aquela carta moito me deu que cavilar, ¡e co que tardou en mandarma, máis!

Henriqueta, metida noutro apuro, no do seu secreto inconfesable, tampouco atinaba coa saída correcta, dolorosa pero necesaria:

-¡Muller, foiche adrede, que o enderezo viña ben! A verdade é que quixen esperar, incluso coa carta escrita, para temperar..., ¡por se así te desanimabas, para que se che quitase o antollo, se antollo era! Pero ti, outra teimuda, ¡coma min! Redactóuchema unha amiga das boas, que aprendeu este oficio de jinetera por culpa dun afiador ourensán, fino el, que a mandou para Cuba de ben afiada, botando chispas, despois de pasa-la pola pedra, ¡cun neno na barriga! Ela non se decatou diso ata despois, de chegada, que atribuíu aquelas faltas aos mareos do mar...

-Tiíña, ¿iso das faltas..., son os pecados miúdos? ¡Pois non era tan miúdo o vergallo dese afiador, xa que a preñou, pois os xatiños, ata que se fan touros, non logran cría!

-Polo que vexo, sobriña, ti só coñeces a cartilla dos curas..., e maila das vacas! Pero, espera un pouco, que preciso un grolo desta auguiña, para facer saliva, que estas cousas, estas confesións, secan a calquera!

A rapaza seguíu facendo preguntas inocentes pero impertinentes, así que a Queta viuse en catro apuros:

-Aquí sómosche de tódalas procedencias: Todos afiadores, todos de por alá... (Cantaruxou un pouco) -Pero non é cousa de cantar, que che estou falando de dramas. Se cadra foi mellor que non entendeses, que esa de Ourense fíxoo adrede, que só Deus sabe o sino das persoas!

-¿O sino? ¡Non, señora, que o di Tellado, que tamén existe o libre albedrío, pois sen libre albedrío non seríamos responsables dos nosos pecados! ¡Eu dígolle o que oín, que a miña cabeciña non dá para máis!

-¡Sobriña, ao gran, que para pensar témo-las mestras! ¿Vas comida; ben comida e ben servida? ¡Non te prives de nada, que nesta casa sonche cataláns, e cobran polo que dan, que canto máis dan máis cobran, pero teñen de todo, e de todo a barullo! En cambio, a min, como son galega, ou ás mulatas, que esas non son negras pero viven de negras, ¡dannos eles, e cobramos nós! ¿Que che parece? -Riuse de si mesma, con amarga ironía. -¡Somos máis listas cós cataláns!

-Tiíña, falar, ben falamos, e comemos do mellor, de festa, pero, ¿o noso camiño, queda lonxe...? Mire que se nos bota a noite enriba, e con tantas rúas, moita ruada é! ¡Como para perdernos por aí adiante! ¿Vostede sabe o camiño, ben sabido? ¡Mire que tódalas casas son iguais, ou parecidas! O que máis me admira delas é que non teñan un maldito palleiro, que todos deben ser amos..., ¡e mais nesa taberna tiñan pantrigo, boísimo!

-¿De camiño, qué; que cánto nos queda? ¡Muller, a carreiriña dun can, se non está canso! ¿Ou xa non se di así para chancearse dos que preguntan? Camiño, moito, que nin sei cantas cuadras, pero aquí, nesta Habana, só se perde o que quere perderse, pois con preguntar, e con apuntar co dedo, ¡tira millas! Voute levar á casa do meu patrón..., ¿sabes? Pero déixame unha fardela, tal que a dese xamón, que igual me serve de caxata...! Imos ao Vedado, que lle din así porque está vedado..., ¡aos pobres! Non, muller, que foi unha chanza; era un vedado porque só cazaban nel os Gobernadores; ¡eles e mailos seus lambecús! Xa verás, xa, que o patrón é rico, e ten unha finca, unha quinta, máis grande có Campo da Feira de Lugo, que o vin daquela, que o estaban amañando cando saín para Cuba, que mo ensinou aquel Capitán... ¡Condenado el, que foi o único bo que me ensinou!

-Tiíña, por Deus, non xure, nin xure nin chufe, que me dixeron que os cubanos sodes máis chufóns có Parañolo de Veiga, que ese señor aprende a chufar aquí, precisamente aquí, nas Américas, que antes seica non era así.

-¿Chufar, eu? ¿De qué...? ¡Como non sexa dos meus pecados! Pero volvendo ao rego: xa verás a casoa do meu quenlla... Chámanlle, Mansión Robynia, que iso vén do nome da súa muller. Da legal, para entendernos, pois das outras ten un cento; como el di, ¡para usar e tirar!

Aquel curso era intensivo por demais, incluso para unha rapaza lista, esperta, cal era o caso da nosa Herminia.

-¡Xesús! ¿Unha muller legal...? ¿É tratante de mulleres, ou qué? E logo está iso de..., iso de..., ¡a mansión! ¿Que é unha mansión?

-Mulleres legais son as que esperan ao seu home na propia cama, e non nos portais, ou na barra, tódolos santos días, en particular o sabadete, que é o día da paga..., ¡da paga recíproca! En canto ao da mansión, iso é..., ¡un palacio!

-¿Logo é un pazo, coma o de Pena, ou o de Vilabade, ou a Casa Grande de Pillado...?

-Non, muller, non é un pazo, que é unha mansión, que estes non teñen caseiros...; ¡unha casoa, enorme, cheíña de ventás! Fíxate cómo será a cousa, que tan só para arranxarlles o xardín teñen dous morenos, ¡dous!

Herminia detívose por un intre, dous minutos, que xa non lle obedecían as canelas, entumecidas daquelas estreiteces do barco. Viaxe, tormenta, emocións...; aqueles paquetes, aqueles dicires...; que todo cansa, por feliz que se sentise. Cando deron chegado á altura do Parque Central, xa co tempo asentado, en calma; co aire máis denso e máis pesado que un seixo da serra, Queta suxeriu repousa-la comida, que asentía batucar aló por dentro, e precisaba repoñer forzas para unha nova xeira. Herminia, pola súa parte, aquela mociña ben esguiada, tamén ía baldada, e iso que tiña unha pernas que para si as quixese aquela Pavlova, aquela bailarina tan admirada en Cuba, que falaban dela tal e como se houbese nacido na mesmísima Habanavieja. E logo que se lle resistían os ollos, fatigados de tanto ver e de tanto admirar; febles ante aquela inmensidade, con aquela iluminación, ¡urbana, de gas! As cores chispeantes daqueles edificios tan fantasiosos...

-Tiíña, iremos indo..., que este mundo non ten remate, e iso que se trata dunha illa! Por algo lle chaman Novo, pero tamén habería que chamarlle Grande. Que Deus me perdoe se blasfemo, pero fai falta ser Deus para poñelo a andar, co pesado que é, e con tanta xente enriba...!

-Muller, ti es a pesada dándolle voltas ao mundo, que iso non é asunto noso, e logo ques e vai deitar esa Lady, cansa de esperarnos, se chegamos tarde.

Á rapaza entráronlle unha dúbidas tremendas, coas que non contaba:

-Miña tía, outra cousa, que vostede xa o dá todo por feito, pero..., ¿e se non me afago, e se teño medo nesa casa tan grande, e se teñen cans lobeiros, ou non lles entendo os falares, cousa que me pasa con vostede...? ¡Ai, Deus, que igual a deixo quedar mal...? ¿Falan en cristián?

-Muller, tódolos falares son cristiáns, que a lingua déunola Deus, pero como nos fixo de barro, pois iso, que algúns téñena sucia!

-¡Ai, non, non señora, iso a medias, que eu teño orellas, e xa reparei que todo por aquí, do barco en baixo, cada un ornea á súa maneira..., ¡que isto xa parece a feira de Adai! Esquecíaseme: ¡tamén fun á Adai, pero unha vez, unha soa!

Henriqueta, algo recuperada, afoutando na súa rapariga:

-¡Veña, ao ataque, que son nosas; rúa vai e rúa vén, que as piso, que as esfarelo! Mira, nena, como eu non podo ler os títalos, eses rótalos, pois..., ¡pregunto!

-¿Por culpa dos ollos...?

-¡Non, que non me ensinaron a ler, e aquí tampouco fixen por iso, que tiven outras xoldas! Daquela, ¡orella por diante! Por aquí arriba, todo seguido, ímosche ao mesmísimo Ceo. A escoller: por San Martín e por San José; ou por San Rafael; ou por San Miguel... Ten graza, por aí abaixo, todas esas rúas son dos santos, pero o que é as casas..., ¡as casas son de putas, todas, ou case todas! ¿Ti sabes qué é iso de ser puta? Véxote tan parva, que igual non!

-Non señora, aínda non, que son moitas verbas xuntas; esta cousa do castelán, todas anovadas..., ¡un libro delas!

-¡Mellor así, que nin falta che fai! Aló adiante, nas beiras do Vedado, toparemos cun xardín enorme, ¡unha cuadra enteira!, entre Aramburo e Hospital, que nos servirá, se non chove, para cambia-las mulas... ¡A miña vai vella, cansou!

-Isto das rúas é cousa seria; mire, de postos a comparar, as rúas son coma os carreiros da serra, e por entremedias, onde aló hai toxos, aquí teñen casas, ¡por ducias, coma os ovos na feira! Andar por aquí, é perderse, ¡todo un!

-Muller, non digas papurradas, que ti es culta, ¡sabes ler! Quen sabe, sabe; e daquela sabe o que fai, e coñece por onde vai! Cando vin eu...; ¡uih, daquela! Tiven que preguntalo todo, absolutamente, que nunca unha escola pisara, que naqueles tempos só ían os homes, á escola do convento... A propósito, ¿ti sabes para qué levan fanguelas, tanto os curas coma os frades? Dixo esa de Ourense, que é máis divertida cá min, que eu sonche bastante tesa, que é para que as mulleres non lles notemos o paquete da súa virtude cando se lles altera, e sempre o levan así, alterado, porque non lle dan satisfacción! Aquilo da escola dicían que era para entender as obrigas, e as mulleres que aprendésemos no colo da nai... ¡Igual tiñan medo de que nos namorasen os frades!

-Niso pouco se andou; ¡se eu lle contase...!

-¿Sabes por qué non querían escolar ás mulleres, a verdade? A muller que sabía ler recibía cartas dos homes, e con iso perigaban; ¡eles e mais elas! ¡Féndalle-lo demo a alma! O perigo dos homes está na súa semente..., ¡e iso non se pode meter nunha carta! O meu, o meu perigo, estivo nas verbas, nas daquel capitán..., tan amigo dos nosos parentes que os convenceu a todos de que me traía para coidarlle os fillos! ¡O que quixo aquel fulano foi facermos, e menos mal que non son de empreñar! Aquel tíñaa moi longa, mesmo de concurso, que presumía de que lle deran un premio no cuartel, ¡por macho!

-Tiíña, ese home, ese mal home..., ¡nunca por aló volveu! ¿Onde vive..., por se hai que escapar del?

-¿Volver? ¡Non puido, que o esfolaron os mambises, en canal! Por aló, en Sagua la Grande, case ao remate da guerra! Coa mesma, eu, viúva e sen haberme casado, ¡á cantina do cuartel, para facer caridades, para aliviarlles as penas! Daban noxo: ¡sucios, greñudos, feridos, famentos, chagados, expectorando..., que eu, en parte, facíallelo por misericordia, da pena que me daban! ¿Nena, vasme entendo, vasme coñecendo?

Aquela nena, si, algo, a medias, pero, abraiada, anoxada con aqueles descubrimentos, e iso que só lle eran entrevistos; cambiou de terzo:

-O señor Constante, ese da taberna onde comemos, chamoulle Queta...

-Son falares dos gringos, ao tarabelo, que a todo lle dan a volta, coma unha calceta, e logo que iso de Henriqueta fáiselles longo..., coma a ti este traxecto! Por certo, para un pouco, tira do freo, que vou arrebolar este paraugas...

A rapaza escandalizouse, que nunca vira semellante dispendio: ¡un paraugas, noviño, de seda! En Vilar, Colás, o pai do Toño, aínda se resgardaba da chuvia cunha capa, cun capucho, de palla! O Herdeiro tiña outra, pero mellor feita, de xuncos.

-¡Tía! ¿Que fai...? Arrebolar un paraugas, como fixen eu coa picaña, a mais de ser pecado, é un erro, que pode volver a chover...

Pero Henriqueta, ou Queta, con tal de alixeirar lastre!

-Perde coidado, que teño prata para un milleiro; pero volvamos ao noso, iso do traballo: De momento, vés de axudante da cociñeira, unha tal Agar... É unha negra boísima, lista coma unha donicela, pero ten uns beizos enormes, mau-mau, coma unha vaca!

-¿Como dixo que se chama, que nunca tal oín?

-Agar, que seica é un nome que está na Biblia; ¡iso di a Lady, que é unha sabida! O perigo meirande para ti vai ser manexa-la vaixela... Tes que coller os pratos coas dúas mans, ¡tal e como fai o cura para alzar!

Xa non todo era felicidade, pois unha casa na que se collen os pratos coma un cáliz..., axudándolle a unha donicela da boca moura...

-Tiíña, logo eu, ¡á cociña! ¡Mire que non quero ser monxa, nin ama de cura...! De afeita ao monte, aí, nesa cociña, coma as cabras no cortello..., ¡vou tolear!

-Muller, tampouco é así, que sacarás á señora, esa Lady, esa Robynia, de cando en vez, a pasear, á rúa. ¡Oes, de propósito, para aquí un pouco, só un anaco, e asenta estes petates no chan, que che vou ensinar a dobra-lo espiñazo para face-la benia, os saúdos, as reverencias, para cando veñan ao caso...!

Herminia botouse a rir con aquelas mocas que fixo Queta para ensinarlle un pouco de cerimonial, algo daquel protocolo servil; foron as súas primeiras gargalladas en terra estranxeira, ¡e ben que lle prestou!

-¡Quetiña, isto xa o sei, de tanto ecrequenarme para sacar! Pero o que non sei, nin entendo, son os nomes desa señora...

A que se riu agora foi Queta; en parte, polo contaxio daquela hilaridade tan inocente, incontaminada, xuvenil. Cando se deu serenado, explicouse:

-Iso de Lady seica é por vir dunha familia de títalos; coma, coma..., ¡os Gómez da Olga! Esa muller é protestante, pero por moito que lle proteste a Deus, del non se vai librar; ¡nin ela de Deus, que é unha santa! Por parte, ao pinchacarneiros, ao Merton, hai que dicirlle Míster, que nunca cheguei a saber por qué, pero non me importa, porque lles din así a tódolos gringos, aos ianquis... ¡Ianquis son eses da América do Norte! Párate por aquí, outra vez, aínda que vaian dez, que nesta beira temos bancos..., ¡que igual os puxeron para os vellos, decatándose do longas que son estas rúas...!

De sentadas, ou de asentadas, que a conversa non se lles esgotaba por longas que fosen as rúas:

-Nena, todo isto de por aquí sonche os campos da Universidade, pero como falan tan mal, ¡peor cá min! hai quen lles di, Campus. ¡É o colexio dos ricos, para entendernos! Así que aí, nese Campus, aforras de preguntar polos nosos, polos emigrantes.

-O que preguntarei eu, sempre, é polas rúas, que nin o señor Tellado, co listo que é, daría aprendido eses nomes, que logo será igual que poñérllelo ás cen ovellas que chegamos a ter nós. ¡ai, Deus, miña nai, ela soa, con tanta facenda, e con aqueles lobos, todo o día atusmando, ao menor descoido...! ¡Deu-la ampare!

-Desde que pares de saloucar iremos por aquí arriba, todo seguido, ata a calle G. E agora escoita, que túa nai ten ao Manuel, así que, se falla, que lle dea cunha corra! Estásenos acabando o tempo de estar xuntas, e fáltame un a lot of, como di Merton; uns conselliños para esa casa..., ¡que che é algo especial!

-Señora, veño calando, pero, a cousa é..., que eu contaba con se-la súa criada, como pasa coa Ama do Cura..., xa que está rica! ¿Ou ten outra, outra criada? Mire, aínda que me pague pouco, con tal de que dea xuntado para devolverlle a pasaxe que me pagou vostede...; ¡e tamén para mandar a do Toño, que ese compromiso teño!

Queta non lle contestou ao momento, ensarillando, acomodando as verbas que podería usar/non usar ante aquela proposta/censura:

-Herminia, ti es máis santa cás nenas da primeira, pero a tal momento nin sei se iso é bo, ou malo..., neste puto país dos ventos, que con eles chegaches! Desde aló, da nosa terra, só ven os pesos dos que volven ricos. Tan cegos están, catalépticos perdidos, que nin se decatan de que tras da serra, da súa, hai outros lugares, outra xente..., incluso outros tegos de medir..., ¡canto máis do mar para acó! Eu tamén traballo para o Míster, na súa ´organización´, que é como lle chama, pero noutras cousas, que nin fai falta nomealas, que ben as notarás a pouco que penses, ¡e mellor aínda se te esqueces delas!

-Por favor, tiíña, fáleme de xeito que poda entendela! -Suplicoulle.

-¡Boh, tanto ten, que tarde ou cedo...! Son, sonche..., a xefa dunhas camareiras dese Merton, que están, que nos ten, para que nada lles falte aos bebedores, aos xogadores...; ¡quere dicirse, aos putañeiros ricos! Doutra banda, certo é que teño os meus aforros... Mira, muller, teño tanto, tanto, que se chego a ir ao noso Vilar daquela cómprolle a propiedade ao Herdeiro, e sóbrame para pagárlle-la pasaxe a tódolos veciños do lugar..., ¡para fodelos, para que veñan saber o que se coce en Cuba!

-Cadora menos, tiíña, cadora percibo menos, que nin que me falase en latín, tal que nese latixo dos curas cando misan.

-¡Pois está claro! Eu non farei esas compras, pero ti..., ¡se cadra esas, ou outras! Mira, nena, desde que sei que o Manuel é tan becho, ¡quitáronseme as ganas de volver!

-Tiíña, temos que facelo, as dúas, que llo prometín ao Toño; e se acaso, para que non teña que lidar co meu padrasto, daquela vai vostede, xa que tanto ten, e manda facer unha casa, mesmo aos canteiros de Luaces, nunha leira das nosas, ¡das súas!, que vostede alí ten a sú herdanza, que non lla poden discutir!

-¿Non lla...? -Arremedouna. -Muller, vaime atuando, que aquí, ti e mais eu, ¡dúas irmás! Marta e maila María, a que reza e maila que peca... Rapaciña, eu quixera ser nova, comportarme coma elas, desface-lo meu novelo... ¿Non te fixaches no vestido que levo, tan achingado (Achingado = acurtado, provocativamente curto)? É por varias cousas, pero unha delas para disfrazarme de moza, para desandar o meu camiño..., se tal fose posible!

Herminia, tanto como agradecida, que non era pouco, estaba abraiada, desconcertada, que un mareo se lle ía e outro víñalle, pero a súa lealdade, o seu respecto, ¡por riba de todo!

-Señora, farei o que mande, en todo, pero iso de atuala...; ¡non, iso non, que por aló non é costume, nin sequera en Lugo, polo que sei!

Queta quedouse por un momento silente e chorona; outra vez de pingueira, coas ideas e coas lembranzas mesturándoselle no seu cerebro, ateigado de avisos, de señardades. Cando se deu normalizado, co xamón ao lombo, agarrado polo uñeiro, na tela:

-Esta guitarra que me traes debín deixarlla ao Constante, e comiámola cando volvésemos á súa casa...

-Pásemo a min, que son moza, e podo con isto e con máis!

-¡Di, pásamo, que eu son túa irmá, a máis vella, unha tal Queta! ¿Pero, de que, de qué ía...? Non sei que me pasou aí abaixo, que se me borraron as ideas, tal que se mas gadañase... ¡ai, si, dos cartos; do que teño! Eses aforros vouchos pasar a ti, poñelos na túa cabeza, non sexa o diaño que me caia dun burro, e me mate... ¿Enténdelo?

Sen agardar pola resposta, contestouse a si mesma:

-¡É un falar, que xa sei que non! A verdade, toda, enteira, que tarde ou cedo terás que sabelo, é que teño unha enfermidade desas, desas das mulleres...; das secretas, das que non se lles di nadiña aos homes, e daquela díxome o Médico que faga por arraxa-las miñas cousas..., ¡por se me esquezo de tirar polos folgos!

-¡Boh; co ben que estás, co ben que andas...! Outras peor cá ti, máis enfermas ou máis vellas, cásanse... ¡Manda ese Médico ao nabo de Lugo, e mírate con outro, que aquí haberá moitos...! Cando te vexan comigo, tal que no adro, aqueles puchos do noso Montecubeiro van quita-la pucha, pampos da túa categoría e do teu cariz.

Queta, sincera consigo mesma, melancólica e delicada, ben que se coñecía:

-¡Chica, que non, que non é así, que a guapura foise, e a enfermidade veu, de seu! Por iso me preocupas, que te vou deixar orfa; e se cadra, pronto, antes de amansarte...; ¡quero dicir, antes de poñerte no bo camiño! A guapura paseicha a ti, xa antes de coñecernos, polas leis da familia..., ¡que vaia corpo que tes, nin que foses crioula! ¡Ai se nunca perdeses ese sorriso, esa inocencia; mesmo de anxo! Aquí en Cuba, neste inferno da lascivia, nesta puta Habana dos putos, só se salvan as feas; e para iso, non todas, así que xa podes espelirte! A estes gringos, tan serios que parecen, para refrega-la súa virtud válelles calquera cousa; ¡calquera, así sexa un pendejo!

-Queta, ¿que me queres dicir...? ¡Aínda ben non cheguei e xa me estás asustando, moito!

Paráronse outra vez, a enésima, e intercambiaron de novo aqueles paquetiños. Henriqueta aproveitou aquela pausa para darlle outro bico á rapaza, un bicazo sonoro, e seguidamente limpoulle aqueles selos.

-¡Nada, chica, nada, en absoluto, que aínda me tes a min! Do demais, xa aprenderás a gardarte, por ti mesma, desde que aprendas a distingui-los desvergonzados, maiormente eses ianquis, que son uns jinetes tan arrevesados que lle chaman jineta á montura. Eses non precisan un mamporreiro daqueles da parada, que teñen práctica abonda, e se algún non a ten, de chegados a Cuba perden a vergoña, ¡coma quen solta un xato!

-¿Como sabes quen é..., iso, ianqui; acaso polos falares?

-Case todos son altos e roibos... Uns osudos, uns esfameados, que se tiran ás mulleres coma cans, ou aínda peor, pois os cans, e mais son cans, de primeiras quentan a cadela con garatuxas, lambéndoa, ¡animalciños! Estoutros veñen do frío, de aí arriba, do Norte, pero eles, de fríos, nada! Como son da Norteamérica, e teñen barcos grandísimos, globos e avións, cousas desas, daquela crense os donos do mundo; ¡do mundo e das mulleres! De todas, a feito...; ¡xa che digo, cans de mala raza!

A chica, cadora máis asustada, sorpresa tras sorpresa, a cal máis crúa, e todas preocupantes:

-¡Sendo ricos, que se casen, que terán con que mante-los fillos! O meu padrasto, que traballou para eles, aí cerca, nese Panamá, ben di que todos son ricos, ¡coma cochos!

-¿Falares do Manuel...? ¡Falares dun bobo! Antes, aquí en Cuba, cando aínda non chegaran eles, eses tales, daquela os nosos, os mandamáis, seica lles daban aos negros bocabajo (Bocabajo = azouta, de tombados no chan para inmobilizalos, para logra-la súa total indefensión)..., pero o que é agora, particularmente estes gringos, o que nos dan é boca arriba, que nos poñen cara ao Ceo, ¡ao deles! Polo que fai ás galegas, aínda non é que sexamos viciosas de natureza, abofé que non, pero..., ¡as circunstancias! Din de nós que somos doces...; ¡o que somos é parvas, que non tivemos escola!

-Tiíña, as negras, esas mulatas, esas mestizas, todas esas..., ¿tiveron escola?

-É cousa distinta, que elas, algunha delas, non teñen por pecado iso de deitarse cos homes..., ¡e din que de algo hai que vivir! Mira, a quen che diga que este país xa non ten escravos, que hai democracia, votos, eleccións, todo iso, contéstalles que daquelas cadeas, non; ¡daquelas, non! Muller, que non nos chega o tempo para nada, e xa estamos chegando á Mansión... O que imos facer é deixar a pata do porco na casa da señora, da Robynia, como que se me esqueceu, que así volvo mañá para buscala, ¡e de paso que te levo á perruquería, fágoche outra misión, outra prédica, destas de frade, do que nos quede hoxe! ¡Uiih, canto falei, que mesmo alaso, pero aínda así queda tanto, tantísimo, no meu papo...! Moito teño que instruírte..., para que non caias no meu oficio!

-¿Tiíña, anímaste a seguir, ou lévote no colo, como facía eu cos años cando empapuzaban nos toxos?

-¡Que ben me pintou este alivio! Mira, atende, para que a escola sexa completa: O primeiro é que durmas esperta, que ese Merton é un mullerego de órdago...; ¡un mariposón, que canto che diga del é pouco! Leva feito cousas que, de contadas, incribles! Ese tío non vai parar na súa rolda ata que se deite contigo...; ¡contigo, non, derriba, e se cadra, coas esporas postas, como me ten feito aquel Capitán da Laxe! ¡Iso salvo que aprénda-la lección na miña cabeza, nos meus consellos! Se caes en fraqueza, e se llo deixas facer, daquela estás perdida, miña nena, que te leva aos bordeis, aos seus ou aos dos amigos; ¡ao terzo, cada tres pesos, dous para el! Iso, con ser malo, non será o peor... ¡Xúrocho!

-¿Que cousa pode haber peor..., peor que unha deshonra? -Atreveuse a comentarlle á súa instrutora.

Non sei se peor ou mellor, pero ben mellor che será se nunca tes que experimentalo! Á deshonra dese mamalón teño pensado engadirche, eu, eu mesma..., ¡corenta lategazos! Iso para empezar, pois de contado vou ao escribán e anúloche o legado, o que che penso deixar, que llo paso... ¡Xa sei a quen! ¡Ao cura, ao do noso Montecubeiro, que así sábeo toda a parroquia, e ti quedas sen ese Toño, e sen os cartos! Sen cartos, e deshonradas, non hai home que nos ature! ¿Decátaste diso, sobriña?

A rapaz volveu a chorar, cadora con saloucos máis fortes; máis fortes e máis fondos:

-Tiíña, iso non está ben, nada ben, que me estás asustando; ¡pouco menos có Manuel! ¿Que che fixen para que te poñas así, o primeiro día, de súpeto, ou qué viches en min de malo? ¡Nin co Toño me deitei! Cando me falas desas cousas, desa maneira, é que mesmo che saen lapas polos ollos...; ¡unha lapas que me derreten de mala maneira!

-Nena, atende, e deixa en paz aos meus ollos, que non che digo cousa que non estea disposta a cumprir, na miña responsabilidade contigo..., ¡así sexa a última que faga neste mundo, así me mate ese Merton! ¡Mentres viva, cousa que diga, cousa que fago! Máis é, que se venteo perigo, antes lle meto os seis tiros do meu revólver, que tamén o teño, ao Fulano ese, ¡pois o que é ocasións, vanme sobrar!

-¿Tía, tes un revólver? ¿Unha muller...? ¿Para qué? ¡Deus te libre, que eu, nin ao Manuel lle quero a morte!

-Ben cho acabo de dicir. A verdade é que aínda non o teño, pero desas ferramentas, aquí en Cuba, todo gángsters, todo corrupción, hai quen mas venda, ¡en media hora!

Herminia, desta, calou, saturada de promesas, de consellos, e de reconvencións; previas, terroríficas. Ámbalas dúas seguiron coa súa andaina, e aló adiante, algo máis serena, Queta volveu a cardarlle os ánimos:

-Nena, vou pensando que só hai unha menciña eficaz: Tes que contarmo todo, ao miúdo, que xa faremos por vernos, sequera unha vez á semana... Canto che diga ese Merton, desde o pé á palma da man, e desde logo, sen deixarlle apalpar, que ti cortas, ás primeiras, que xa farei por buscarche outra casa, outro traballo, pois de últimas, se non hai máis remedio, boto do meu apartamento á de Ourense, e daquela véste comigo, a ve-las vir, ¡que igual che estorbo pouco!

A rapaza, que seguía abraiada pero algo máis serena con aquela saída que lle proporcionaba, que lle apuntaba, súa tía:

-Tiíña, se o vas facer mañá, mellor hoxe, que eu durmo no chan, no terreo que sexa, que diso ao xergón das pallas, ao que tiña en Vilar, a diferenza non me molesta, que teño durmido na serra, nunha camposa, ou nun xergón de carpazas, maiormente ao mediodía, tirada no chan. Se tan malo é ese home, ¡non me poñas en perigo!

-¡Non, muller, non tanto, que tampouco é mala cousa pasar pola proba do lume...; ¡meigas fóra, con sete pallas e un nó, que morra o tirizó, para que eu vexa o sol por tras da lúa, desde que se pon!

A sobriña, impresionada, morta de medo:

-¡Ai, Deus, qué cousas; polas que ten que pasar unha muller, que se na aldea é malo, nesta Cuba, polo que me contas..., un inferno! ¡Vaia cousa, vaia asunto secreto, que ninguén me falou destes contratempos, nin a propia nai! O caso é que lles fun perdendo o medo aos lobos da nosa serra, e agora terei que velarme destes de aquí; ¡polo que me dis, de dúas patas! ¿Sabes qué che digo? Se non é moito pedir, que diso do herdo nada quero, devólveme ao barco, e xa durmo alí, hoxe mesmo, ¡que volvo nesa mesma viaxe! Para que non o saiban os meus, paro na Coruña, que tamén é guapa, e mal sexa que non me collan de criada, así sexa pola comida, ¡tan só pola comida! ¿Paréceche ben? ¡Anda, faime ese favor!

Súa tía, cabreada, anoxada, soltou o petate que levaba a tal momento, e por pouco non lle pega á cativa, que a suxeitou polos brazos, dándolle un bo meneo, cos ollos máis inchados que nunca:

-¡Mocosa, covarde! ¡Mentira parece, mexona! ¡Os da miña raza non recuamos, nunca xamais, que de postos a fuxir, fuximos cara a diante, turrando do carro, coma un boi!

-Tiíña, perdón, e sóltame, que me mancas, moitísimo, que me estás cravando as túas uñazas!

Henriqueta soltouna, arrepentida, e a sobriña fíxose cargo dos petates, para seguir avanzando, que a noite pechaba.

-Meniña, perdoa; perdóame, que só quero o teu ben; e coa mesma, quero defenderte, ¡de ti mesma e dos demais! Fai o que che digo, que daquela non terás perigo, que nesta casa estarás ben, con diñeiro propio a maiores do meu, pois o de cada quen sabe mellor... ¡Bastante diñeiro, e limpo, que os billetes, aínda que estean sucios, para pagar, valen! Lémbrate do que dicía teu avó, que ben veces llo teño oído, que máis vale un diaño coñecido, neste caso o Merton, que tres santos descoñecidos..., ¡por se non o fosen!

-Señora, por hoxe non me dea máis avisos, que non me caben en tan pouca cabeza, pois iso de que o saber non ocupa lugar, para min, non, ¡non lle é certo!

-Atende, muller, que agora vou ao suave: Nunca desobedezas á Lady, á Robynia, que esa, miña pobre..., ¡esa si que é decente, unha soguera (Soguera = levada da soga; mansa, humilde, submisa)! A mais diso, tamén está que logo vai morrer, que lle entrou unha enfermidade desas..., ¡non sei cal! Din que lla pegou ese tajalán (Tajalán = vividor, parasito, impostor, langrán) do demo, e será certo, que el, como é tan duro, ¡traspásaas! Robynia xa non está para valerse; das pernas, ¿sabes?; pero ao Merton non lle importa gran cousa, que ben que llas abren as outras..., ¡con tal de que lles dea traballo!

-Polo que me conta, o noso Manuel, de par súa, ¡un santo!

Non lle prestou atención á comparanza, concretándose ao asunto principal, primordial, inmediato:

-Tes que poñer atención coa Agar, que penso que é mellor cociñeira có meu amigo, có Ribadauga; fai uns pistos..., ¡cousa fina!

-¿Tiíña, para qué me sirve iso de saber cociñar, ou é que pagan mellor? ¡Daquelas cousas do noso lugar, eu tan ben coma a Rosalía do Herdeiro, e iso que vai para Ama de Cura!

-Desde que saibas de cociña, moito, daquela, cos meus cartos, cos que che apronte (Aprontar = adianta-lo diñeiro dun pago, dun herdo), cos meus aforros, xa podes situarte, en por ti, que pos unha casa de comidas, ao fino, que será o mellor xeito de librarte de ter amos, ¡ou de ter fulanos! ¡Se eu che contase...! Aquí, entre a fame de comer, e maila outra, esa de rascar, esa de maza-lo leite, e con iso de que é doado esconderse dos coñecidos..., ¡o dito! Por algo é bastante raro que os homes traian consigo ás irmás, que lles é preferible mandarlles os aforros, que xa o di o refrán, ¡cases ben, cases mal, casa coa xente do teu igual!

A rapaza foi sobrevivindo ás cardas, pois o seu ánimo de superación non era menor cós seus desánimos, que as desilusións, caída en fervenza, nun só día, aínda máis á présa cás augas daquel trebón da mañá.

-Quetiña, farei canto me mandes, canto me digas, canto me aconselles; todo, a feito, tal que se estivese mandado na Cartilla do Padre Astete, pero, xa que nos vemos mañá, por favor deixa algo no tinteiro, e cóntasmo despois. Iso, mañá, pois en tan pouco tempo..., ¡mal sexa que por un día non torne de min a nosa santa, Santa Petronila, aquela do Barreiro...! Así non durma en toda a noite, vou facer memoria, vou repasar a túa cartilla..., ¡para que ma tomes mañá!

-Herminia, ¡que xa chegamos! Ese portalón, ese de aí mesmo, ¡é o da mansión! Aquí acábase a nosa rogativa, pero comeza o dilema: ¡paz ou guerra!

-¡Meu Deus, qué cousa; qué paredes, qué cerca...; nin a horta do convento de Meira!

-¡Muller, o que é parte nel non terás, nunca, que os aforros dunha criada non che son os do amo, pero algo de usufruto, si, salvo que te deixes caer nunha tentación, pois quen cae, na cama recae! Espera, agarda por min, non te adiantes; fai ben as cousas, que tes que pisar o limiar co pé dereito..., por se acaso!

Persignáronse, ao unísono, ámbalas dúas con taquicardia, sen parar de alasar, dos nervios que tiñan o do rendidas que chegaban: ¡tantas cargas e tantas cardas, todo xunto, asemade, nunha longa viaxe!

A señora Robynia, Lady Robynia, aínda estaba no seu gabinete, que non se deitara, esperándoas, advertida telefonicamente polo seu home, polo Merton. E con iso, todo ben, que o demais tamén lles resultou satisfactorio, quedando en verse ao día seguinte, que llelo aceptou aquela lady, un ha boa protestante, boísima; ¡tanto, que o aceptou todo, e a todo lles dixo Amén, sen a menor protesta, xamón incluído, pois á Queta ocorréuselle ofrecerllo..., máis ben para non ter que cargar con aquel peso no seu retorno á Habanavieja!

Ao día seguinte tocou repaso...

Aquela noite Henriqueta deitouse soa, sen descoñecidos na súa cama, pero nin así durmiu. En canto á sobriña, esta fíxoo, pero tarde, por sobre do día, ¡nun colchón de miraguano!, que por algo estaba en Cuba, nunha daquelas mansións ianquis...

De maña, máis ben cedo, por consignas da señora, Agar meteu á moza nunha bañeira; literalmente así, dándolle as instrucións do caso, meticulosamente, para que fose capaz de iniciarse no uso e no goce daqueles aparellos: teléfono, luz eléctrica, auga encanada, bañeiras, duchas, inodoros..., ¡outro mundo! Nin que dicir ten que Herminia sentiuse na gloria, con todo isto e co diaño lonxe, expulsado do seu propio paraíso, pois esa noite, unha noite intensa, de zafra naqueles bordeis da vella Habana, que ela soubese, o tal Merton non apareceu pola súa propia mansión.

Polo que fai á súa tía, Queta, que nin que levase as ás de Mercurio nos pés, inchados de tan pouco usalos, chegou á mansión antes de que os xardineiros recollesen aqueles cans da garda nocturna, aqueles dogges alemáns, ¡catro!, así que tivo que aguantar diante do portalón, timbre vai e timbre vén. Díxolle ao negro que lle abriu, un daqueles coidadores - porteiros - gardas, de tal musculatura o rapaz que seguro era quen de retirar, el só, cada unha daquelas portas, ao lombo que fose, pero non foi preciso, que tiñan porlóns, grandes, ben ás cheas coma os das curradas do convento de San Cibrao.

-Quero falar coa lady... ¿Non me coñeces, doutras visitas, doutros recados, que xa estiven aquí varias veces?

-A estas horas, non, aínda non, que me teñen prohibido pasarlles avisos a deshora. Preveuna aquel cérbero, pouco esperto e mal encarado, con beizos de vaca moura.

-Daquela avisa á túa paisana...; Agar, ¿sabes? ¡Por favor!

Cos cans recollidos nos seus canís, Henriqueta subiu aqueles chanzos do vestíbulo de dous en dous, e iso que estaban feitos á medida dos anglos, ou para seus primos, os xermanos.

-...

-Agarciña, muller, perdoa que te viñese molestar tan cedo, pero é que a quero lavar, eu mesma, nunha bañeira, cun estropallo...

-¡Pois chegas tarde, que xa a teño lista, e con sales, cheirando a colonia..., que a pouco se marea, de tanta que lle botei! A tal momento está papando unha jícara de chocolate, ¡dúas!, pois onte non quixo cear. O malo foron os seus pelos...; ¡un desastre! Trouxéchela impresentable, tanto, que logo parecía unha poldra desas de Sierra Maestra, coas quinas tosquiadas! Dime de onde a sacaches, que miña avoa non puido chegar en peores condicións, e iso que a trouxeron de escrava, cos grillóns postos!

¿Que de onde a sacara? Sacáraa dun país rico, de xente pobre..., ¡pero iso era outro tema, que non o ía entender a negra!

-¡Deus cho pague, muller, que ti e maila señora, dúas santas! Diso do pelo ocúpome eu, ahorita, que a vou levar á perruquería... E de paso ensínolle o Malecón, pois quen non o coñece é que aínda non entrou nesta Habana das sorpresas.

-Okey! ¡Conforme!

Naquel salón dos peiteados, Herminia deu que facer, ¡dúas horas!, e iso que xa a bañaran: Entre os restos vexetais da serra, o po barrento, cementado, daquelas corredoiras, co aditamento daqueles fumes graxentos do barco, e algo de freila..., ¡como para lubricar o eixe dun carro!

-...

-¡Mírao onde estaba o paredón da Habana, que moito oín falar de ti, vello amigo; deste malecón, a tódolos que de Cuba volveron, que te levaron no seu corazón!

Sobra dicir, por sabido, que os propios emigrantes, moitos deles, englobaban nun único concepto Cuba e maila súa capitalidade, La Habana. E de igual xeito, Bos Aires con Arxentina. ¿Onde estiveches? ¡En Bos Aires! E se cadra ía da Pampa..., ¡apampado!

-Herminia, a todo isto chámanlle o Corredor do Caribe. Como ves, é unha fiestra sen vidros, aberta por sobre do mar.

-Tiíña, di o noso cura, -¡Sempre o cura como referente!, -que a virtude está no xusto medio de tódalas cousas, pero eu, ás estremas, que xa debe ser unha fada: ¡ou Serra do Pradairo, ou Malecón de La Habana! ¡Ou todo terra, ou todo mar! ¿Ten graza, non si? E logo que onte dixéchesme non sei qué da virtude dos homes...; ¡claro, téñena no medio!

-¡Muller, nunca reparei niso, e mais tempo tiven, sobrado! Pero en vez de falar das cousas de Deus, que para iso xa ten os seus anxos, ti e mais eu darémoslle un repasiño á nosa Cartilla, aos teus deberes nesa casa, que agora estás presentable..., por fóra! ¡Temos que pasar o plumeiro por dentro...!

-Tiíña, pero aínda faltan cousas, despois do de onte? ¡Ai, logo...!

-Para empezar, ¿víche-lo Merton, víche-lo diaño, víche-lo noso mariposón (Mariposón = mullerego insistente, cargante, atrevido)?

-Non, que se durmiu na casa, eu non o sentín entrar, e iso que estiven esperta, de roulón no muíño dos meus pensamentos, que ata recei tres rosarios...

-¿Tres? ¡Muller, eu quero que sexa decente, pero o de beata, tampouco, que iso está na outra punta!

-O primeiro, con algo de egoísmo, por min mesma, para que Deus me libre dese lobo, ¡xa que é tan fero! O segundo, por vostede, con outro pouco de egoísmo, para que teña saúde..., ¡polo menos ata que volvamos ao noso Vilar! E rematei pedindo por miña nai e polo padrasto...; ¿pero, a qué non sabe que lle pedín á Virxe, de especial? ¡Pois é doado: pedinlle que os recoza, que os volva a casar, que os bendiga, con cura ou sen el..., xa que da primeira saíron tan mal avidos!

Queta deuse en rir, con ganas; ao primeiro, pero despois entroulle a reflexión de que aquela rapaciña estaba máis verde que unha verza, e que se lle ía esturrar naquel forno habaneiro.

-Mira, rapaza, que xa o dixo non sei quen, que se lle debe pregar a Deus..., ¡co mazo!

-Non é así, que se di: A Deus rogando, e co mazo dando...

-Sobriña, o mazo é para os ferreiros, tal que aquel ferreiro do Mazo de Bascuas! Aquí, ao noso, que esta forxa de La Habana precisa de palleta e non de barquín. Para empezar, ¿non se che ocorre nada, nada, ningunha pregunta? ¡Ai, muller, nin que o soubeses todo!

-A verdade é que non me atrevo, ¡da vergoña que me dá saber tan pouco das cousas da vida!

-¿Tal qué...? ¡Aclárate!

-Pois, para empezar, ¿de qué se manteñen, aquí, en Cuba? ¡Que non todo vai ser chocolate! ¡E qué bo estaba, que se non fose pola vergoña..., mesmo lambía a cunca, ata onde me chegase a lingua!

-Mira, muller, os gringos son moi dados pola carne ao espeto, asada nas brasas... Na casa dos ricos, na túa, na que estás, seica lles gusta a sopa de camaróns, que é unha cousa riquísima. Os camaróns son do mar, que aquí cómese moito do mar. Pélanse, e bótaselles cebola cortada ao estilo juliana, con tomate, manteiga, cravo, unha folla de loureiro, crema fresquiña... Isto é longo, así que che digo os nomes, e despois pregúntaslle a Agar, que esa é un fenómeno, unha experta, que se di. Para as casas ricas tamén é típica a roupa vella; e logo está o picadillo crioulo, a lagosta das dúas salsas, ¡ou de tres! A enchilada, os coquimoles, o arroz á cubana... ¡Min cousas!

-Daquela, eu, con andar sempre ao rabo desa Agar, ¡asunto...!

-¡Claro, claro! Comerás con ela, sempre na cociña; ¡que non te tente o diaño levar cousa algunha á boca diante dos señores! E nada de apea-las viandas cos dedos, que para iso están os garfos. Nin te deas atracadas, así sexa na cociña, pois quita-la fame moi á présa é o que ten, que te vas poñer redonda..., pola dilatación do estómago! Nas docerías, que aquí hai o diaño delas, deixan que os empregados se atasquen, e despois diso cóllenlles noxo aos pasteis. ¡Pois ti, miña nena, na cociña, outro tanto!

-¡Mira ti qué cousa...! ¡Ai, ho, qué intelixentes son, eses dos doces!

-¿Intelixentes, os americanos? ¡Non me fagas rir! O que son é listos, ¡uns guabinas (Guabina = persoa mudable, inconstante, que cambia de parecer interesada e frecuentemente) de moito nabo! Isto lévame outra vez..., ¡tal que ao seu chofer! Mira, ese, o chofer dos señores, é un pillastre ben ensinado, pois, de tal árbore, tal estela! É un alquitrete (Alquitrete = alcaiote, chismeiro, contista, soprón), outro, que lles dá cabuya (Cabuya = carrete, envurullar) ás femias, e despois diso..., ¡miñas xoias, qué lles queda senón voar (Voar, aviadora = prostituírse)! Diso nos chaman ás fulanas, ¡aviadoras!

-Tiíña, polo de onte, e polo de hoxe, con todo isto, vou vendo que isto de face-las Américas logo é máis arriscado que garda-las ovellas na serra do Pradairo. ¡Se non chego a terte a ti..., pápame o lobo!

-Agora que me decato, hai outra forma de terme, máis directa, máis eficaz, que lles vai impoñer respecto...!

-¿Aquilo que dixeches dun arma, levar unha pistola...? ¡Non, iso non; nunca!

-¡Que va! É máis doado que todo iso... ¡Xa verás! Acheguémonos á fonte desta praciña... E agora ponte de xeonllos, aquí, xunto da fonte; si, de veras. ¡Muller, fai o que che mando! Así, agora: Con intención de bautizarte..., de novo..., bautízote, e de nome póñoche..., o que xa tes, Herminia...; pola graza de Deus e do Espírito Santo, que cun Pai Noso vai que chuta! ¡Amén!

-¿Tiíña, qué argalladas son estas, que me mollaches o pelo, despois de peiteado, e non estamos en carnaval? Eu xa estaba bautizada..., ¡como Deus manda, pola Igrexa, na pía do noso convento, en Montecubeiro!

-¿Estabas? Só a medias, muller, só a medias, que despois do que fixen, agora son eu a túa madriña, a última delas, a definitiva, ¡de pías!, e así tes que chamarme, ¡desde hoxe e para sempre, viva ou defunta! ¿De aquí en diante, quén ousará meterse coa miña afillada! ¡Esfolo a quen o faga!

A cativa quedou anucida, pero leda e agradecida, que ben entendeu aquel tipo de protección familiar sui generis. A partir de tal momento, afillada foi, e por afillada se sentiu, cunha boa madriña á que acollerse, ¡segura de si mesma!

Aquí chámanlle Lady...

Esta carta pode ser, pretende ser, un retrato, unha recompilación, unha refundición, de tantas outras que todos coñecemos por telas lido na nosa infancia, se cadra ás furtadelas, desas que andan por aí, perdidas, esquecidas, ou gardadas, ¡con naftaleno!, na hucha da avoa, ou no escritorio do avó, de centos, ou se cadra milleiros, de familias galegas.

Non é cousa de acurtala, ou deixaría de ser a carta da nosa Herminia, co seu agarimo peculiar, familiar, e coa minuciosidade informativa propia da emoción daquelas circunstancias, explicables e lóxicas. Deste xeito conservarémoslle o seu carácter, sequera pretendido, de documento socio-histórico, coa única licenza de peitearlle a gramática, un pouco, catro puídos de nada, un repasiño, para facela máis actual e intelixible, ¡ou menos, que tamén se corre ese perigo!

+ Meu Toño e querida mamá: Deus queira e maila Virxe que ao recibo da presente vos atopedes con boa saúde, tan ben como vos deixei quedar, que a miña, ao de hoxe, é do mellor, a Deus grazas.

Saberedes que cheguei a La Habana, ¡levou tempo pero cheguei! O vapor foi resistindo, mal que ben, aquelas acometidas do mar, pero sen tronzarse, e iso que renxía por veces, coma unha cama vella, cousa que me fixo lembrar, aínda máis, de vosoutros; moitísimo, que se me figuraban que subiamos ao alto da serra, a por toxos para coce-lo pan. Ao baixar íasenos o carro para tódolos lados, de randeo por entre os sucos das cavadas, os seixos e mailo vento das alturas. O caso é que neste mundo non hai abeiro posible, nin na terra nin no mar, que nos baixos tamén zoa o vento, e aquí, no Trópico, con todo ser bastante chan, aínda máis, que xa parece que lle dan co barquín daquel ferreiro de Bascuas.

O mar évos unha cousa seria; grandísimo, inabarcable, que ben se nota que o fixo Deus. Unha cousa parecida a unha seara, aos vedro do froito cando dá en espigar, só que de cores, moitas, ¡tal que pasa co Arco da Vella! ás veces parece mouro, se pasa unha nube; mouro coma as lousas da Mouriña; e outras, verde; e tamén, azul, un azul que tira á cinsa. As foulas das ondas, que tal parece que por baixo delas houbese un milleiro de cabalos couceando e dándolles par arriba, fan unhas crenchas escumosas, bonitiñas, preciosas. Segundo lle dea o sol: que se brancas, que se douradas...; e rómpense en mil fervenzas, esparexéndose como espigas, coma quen lles quita o vencello aos mollos do cereal.

Por tras do barco, que a auga dos sucos vólvese a xuntar, naturalmente, fórmase un rastro, unha foula preciosa, á que chaman ronsel. ¡Como me gustaría ensinarvos o mar, aínda que só fose nun retrato!

Cousa máis linda se non fose polo que impón iso de verse alí, medio a medio daquel prado das augas, que algún nin o resiste, que se lles baleiraba o estómago, de cando en vez, de súpeto, coma se tivésemos unha chea, e iso que non nos deron demasiado de comer, ¡pero nunca peor!

Pasamos por un mar, ¡dentro do outro mar!, tan verde e tan calmo que logo parecía o prado da fouciña do Herdeiro, só que un millón de veces meirande. Chamáronlle, Mar dos Sargazos. ¡Ai, o mar! ¡Nunca del me esquecerei, que nunca tan pequerrecha me sentín, e con dúas sabas de cores, o mar por debaixo, e a outra, esa colcha das estrelas, por encima!

¿Non me preguntades polo barco? De metidos na cama do mar, o barco desaparece, pois avulta menos que unha zoca, ¡na grandiosidade da auga!

Tamén quixese preguntarvos se me ides entendendo, así, por carta, pois é a primeira vez que vos escribo, e ben me esforzo en explicarvos as cousas, peor, como desde aquí non vos oio, terei que preguntarllo ao sol, xa que pasa primeiro por xunto de vosoutros, ¡polo meu Vilar!, que mo explicou Toño, nunha ocasión para min inesquecible. ¿Teño boa memoria, non si, meu Toño? Pero ás veces é peor, que así lémbrome das cousas que me desgustaron..., ¡e non foron poucas!

Miña madriña, Henriqueta, ¡que o é porque me volveu a bautizar, aquí, na fonte do Malecón!, estaba agardando polo vapor; ¡xaora, que ela foi dos primeiros en achegarse! Alí abaixo, nunhas lastras esvaradías, tantísimo, que incluso tiveron que poñer unhas táboas por diante, ¡para que a xente non caese ao mar! Sopraba e chovía, moito, de medo, coma quen a tira cun caldeiro, pero estaba de Deus que a pouco de ata-lo barco aos lobetes de ferro deste peirao, que así lle chaman, ¡escampou! Non de todo, algo. Con aquela chuvieira, un temporal tolo, aí no Pradairo, con menos, ¡un furco de neve!

En Cuba, segundo me dixeron, tan só neva na Sierra Maestra. ¡A de Cuba si que é unha serra, a Mestra delas! Aínda non a vin, que seica cae lonxe; desde aquí non se ve, así que tan grande non debe ser, pero esta xente está visto que é algo chufona.

Como non nos coñecíamos, cousa que lles pasou a moitos, a xente buscábase naquela batifoula, levada dos nervios, a berros, todo por alí, por xunto do barco, igual que quen busca aos veciños ao acabarse unha festa para volver xuntos ás casas. ¿Onde están os de Cirio...? ¡Así!

Miña madriña deu en preguntar, que por min non berrou, que lle soubo dar razón un daqueles porteiros do barco, ¡un señor de cachimba que vive de gorra! Foi o que xebrou á xente: un, dous, tres..., fulano, mengano, zutano... ¡Eu vinme no noso curral, tal cal, repasando e xebrando na facenda!

Disto da "madriña" estoume acordando do dito de que se bautiza o que ten padriño, e daquela, como aquí meu padriño, ¡padriño e madriña, todo nunha peza, coma a Santísima Trindade!, é a tía Henriqueta, ¡pois iso, que lle din en chamar, desde que ela me rebautizou, madriña! Non, non vos quero enganar, que nin sei nin quero facelo. A verdade, sen chanzas, é que mo mandou ela, que quere que lle chame así. Foi cousa súa, dela mesma, que me rebautizou, xa digo, aquí nunha fonte, para terme por filla, para todo, xa que nos os tivo de seu, que segue solteira; iso a pesares da súa beleza, que é das mulleres máis elegantes, ¡de La Habana, que xa é dicir!

A falta de fillos, co que moito goza é coas xoias, maiormente unhas cousas branquiñas, unhas pedras que escintilan máis cós seixos da Ferradura. Que lles din..., non me lembro, e vai quedar isto en branco, ou rompe-la folla! Ai, si, que lles chamou, diamantes, e seica son carísimos, incluso aquí, nesta Habana onde todo é riqueza.

Demorei en poñerme á carta para que leve moitas cousas, e para aproveita-lo selo, pois, xa que a viaxe é longa, así encho as caínzas. Estou colocada na casa da señora Robynia, unha amiga de miña tía, quero dicir, de miña madriña, que lle chaman leidi, pero gráfase Lady, por non sei qué cousa de moita categoría; venlle dos títulos da súa familia, que segundo me explicou Queta, Henriqueta, vén a ser como foron en tempos aqueles señores do castelo de Castroverde.

Nas cartas póñenlle, Mrs. Merton. Iso de Mrs. quere dicir, Mistress, pero, cando falan, pronuncian algo así como Misis. ¡Un lio do diaño, coma aquilo da Torre de Babel! O meu padrasto, sempre coas súas, dicía que se entendía ben cos americanos... ¡Cómao nunca o diaño, que ou moi listo é, ou eu son unha burra! Custarame aprender, que non digo que non, pero teño que ladrar coma eles, algún día, ou deixo de chamarme Herminia!

A Mansión dos Merton, que así lle din á Casa Grande da Robynia, que non ten prados de verde, pero no demais, maiormente no luxo, gáñalle á dos señores de Pousadela, salvo no de ter capela, que esta non a ten, cunha chousa de palmeiras, e de pinos, e doutras clases. O que tampouco ten son carballos, nin castiñeiros, que as castañas de Cuba, estas que hai polas rúas, non son comestibles, e iso que son grandes, e dinlles, das Indias.

O da madeira é curioso, moi raro, pois os mobles da señora mesmo parece que os torrasen nunha lareira, ao sarrio; castaños e brillantes. ¡Mesmo mouros, que tamén os ten desa clase! Faleino coa madriña, que llo conto todo, e ela págame ben, que me dá consellos, ¡a barullo! Díxome que en Cuba todo é duro, durísimo, que todo se lles pon duro, incluso a madeira. ¡Uih, canto me río con ela! Fala cunhas verbas..., que hai que oíla: ¡rarísimas, mesmo de contrasinal, como fan os canteiros de Luaces!

Xa sabedes, estou no país da caoba, para o que gustedes mandar, que así lle chaman á madeira tostada, esta que parece fritida. A madeira está madura, vella, todo cerna, pois o sámago, ou non o tiña, ou se lle foi coa calor, pero a xente, non, que eses están verdes, que poucos se ven arrimados á caxata, ¡como non sexa para presumir delas!

Moito me río coa madriña, que xa o dixen, pero, ¡por non tachar!, con eses falares seus, tan choscos e tan cubanos, e logo que é unha burleira, que se chotea de todo deus. Estes falares de por aquí, estes chapurreos, lémbranme aos nosos curas, na Misa e nos enterros, cos seus latixos, que ata penso se non o farán para que os demais non lles entendamos eses misterios. Nada, que nesta terra dos babeis estase noutro Mundo, ao que chaman Novo, pero non é así, que nalgunha cousa recúan, tal que niso de volver ás linguas da torre maldita. A min todo se me fai que son un couceiro, transplantado dunha horta para outra, e que me custa traballo non secar, pero como a madriña di que hai que fuxir cara adiante, pois..., ¡cara adiante vou!

En canto á señora, á Misis, á Lady, á do Merton, para que me entendades, tan boíña é que me vai ensinar, ela, ela mesma, "a ratos libres", díxome, estes falares dos americanos, que son americanos pero falan inglés...; ¡o diaño, qué lio, pero, xa o dixen, cara adiante! Así, desta maneira, só falan os máis ricos dos ricos, ou sexa, os riquísimos, demostrando que o inglés é unha cousa de moito aquel. Coido á Lady, mañá por noite, que está algo eivada, que ata non sei si se di eivada ou tolleita, como lle pasa ao Pepe do Pacio de Berlán, una cousa parecida, pero que non é de nacemento, e tampouco ve aló moito que digamos; iso, ademais de axudarlle á cociñeira.

Polo que fai aos meus saberes, di que lle interesa que en adiante lle lea esa especie de Misal das forras mouras co que anda sempre, a súa Biblia. O noso Manuel, así por cousas, moito dicía, "Isto é a Biblia en verso...! Pois non, señor Manuel, non, que tamén se equivocaba niso, pois a Biblia dos americanos o que está é..., ¡en inglés! Son uns falares gangosos, que se parecen aos do can de Penelas cando rosma.

Por hoxe máis nada, que non vos queixaredes, así que espero de vosoutros outro tanto; quero dicir, do meu Toño. Xa me cansa a man de tanto palillar, de tanto ir ao tinteiro, que por certo déronme un que é de prata, ¡para min soíña, e non como pasaba na escola do señor Tellado! Para que vexades a riqueza desta xente. ¡Estou pampa!

Esquecíaseme dicir, máis ben para o señor Tellado que sempre andaba ás voltas con aquilo de que en España tivemos ao Salmerón, aquel Presidente que casou ao seu fillo cunha irmá da señora Josefa de Gómez... Pois aquí tamén parecido, que non hai Rei, pero coma se tal, que este Presidente manda outro tanto coma El Rei, e vive nunha casa que se parece bastante á igrexa de Vilabade, pero ten unha torre redonda, central, coma un ovo daquel paxaro que tapaba as nubes, o Roc, (me parece que o señor Tellado dicía Roc). O nome deste señor, que non é Rei, pero coma se o fose, faravos rir, que xa o estou vendo, que lle chaman, Zayas, pero como falan tan mal, estes cubanos din, ¡Sayas!, seseando. De mal nome, por se fose pouco, ¡El Chino! Agás miña tía, quero dicir, miña madriña, que esa, por cachondeo, chámalle Señor Cochino, e por veces, ¡Ese cochino Presidente!

Mamá e Toño, recollede desta carta, mesmo coa pa de quita-lo pan do forno, estas apertas que vou meter no sobre, así, empurrando nelas, para que caiban moitas, moitísimas, ¡unha tulla! Son para repartilas por toda esa parroquia de Montecubeiro, pero como quen parte e reparte se queda coa mellor parte..., ¡xa sabedes!

Esta que lo es, e que nunca o deixará de ser, pois nestoutro bautizo non me cambiaron o nome,

Herminia

Calle G., do Vedado, hoxe Avenida de los Presidentes, que fai un eixe urbanístico en dirección Noroeste, desde Castillo del Príncipe á Casa de las Américas, talmente coma se fose unha liña de fuga da perspectiva habaneira desta fabulosa barriada, entón arrabalde, creada para ser eterna con aquelas aliñacións señoriais. Aquí todo é modernista, cartesiano na forma e superrealista no fondo.

Os aliñamentos das rúas, en perfecta cuadrícula, xerando cuadras espléndidas, moitas delas ocupadas, anos Vinte do XX, por unha soa mansión ou villa, ou por ningunha, o que lles daba aquela perspectiva versallesa, cuns xardíns inmensos, exóticos, que tan fascinada tiñan á Queta. O caso é que, daquela, aínda quedaban solares baldíos, campos sen rozar e rúas sen empedrar, creando solucións ópticas dunha aparente continuidade no entorno daquelas mansións de seu tan ostentosas, da zona máis céntrica.

Estas construcións exhibían, mostraban, xactábanse, ao exterior, cara ao viandante e fronte aos propios servidores, a pretensión, a vacuidade, xeneralizadas, a petulancia daqueles ricachos apabullantes, anonadantes, feitos á présa os máis deles, que competían entre si, en tódolos ámbitos, no máis feroz e desapiadado capitalismo, sen importarlles ren, nin os medios nin as trampas. As primeiras vítimas foron os propios arquitectos de tales edificios, constrinxidos, involucrados, desnortados naquela febre inhumana, que se lanzaron ás aberracións, ás esaxeracións, firmando aquelas fantasías desaforadas, aqueles pastiches, por alzar a súa minuta, por compracer aos seus paganos, que de tekton algo, pero o que é de Archéin..., ¡máis ben pouco!

Moitas daquelas fincas deron uns solares excelentes, bos, axeitados, para os rañaceos subseguintes, non todos concluídos; aqueles dos anos Cincuenta, á medida daquel Vedado tan evolutivo que se foi convertendo nun centro especulativo indiscutible, de cidade moderna, da Habana internacional, primordialmente turística. Hoxe, de presente, neste presente cubano de seu tan nebuloso, hai de todo por aqueles pagos ostentosos, incluso cascudas!

Precísase certa imaxinación para evocar aquelas glorias tan efémeras, prepotentes no seu momento, con anterioridade á depresión dos anos 1929-33, de quen controlou aquela evolución, aquela prosperidade, corrupta e mafiosa, fomentada maiormente pola untuosa e pingüe Lei Seca, que respondía á Emenda 18º da Constitución dos EE.UU.

Botando man desa imaxinación, que nisto pouca se precisa, que son fáciles de ver, rodando pola Rampla, in crescenza, aqueles carros ampulosos, do parabrisas en ángulo: Buick, Cadillac, Chevrolet, Chrysler, Dogde, Ford, Lincoln, Oldsmobile, Plymouth, Pontiac, Porsche... E todos co seu chofer, xeralmente de color, embutidos nun terno circense, cunha gorra de prato para sombrearlles os ollos nos cegamentos da súa condución.

Detrás, estomballado, o señor, o gran señor, o triunfador, o self made, xeralmente un contrabandista moi aseñorado, sempre apurado, co seu puro, co seu veguero, en plena ignición, amosando, co xaruto na man, por aquelas ventás acortinadas, para ollar, de cerca, todo Habana feminino, que se adoneiraban polo Malecón, unha pasarela de nádegas morenas e cimbrantes, e non só das crioulas, abanadas, todas elas, polos plisados en boga daquela moda minifaldeira, axugada coa mentalidade imperante naqueles anos tan superficiais e tan sensuais.

Naquelas, amplísimas, avenidas, plantadas de amendoeiras para máis dozura, e sempre co mar ao fondo daquelas pendentes suaves, propicias para o paseo exhibicionista, indolente, de preguiza mental que dixo o noso Castelao, daquela, cando fuxiu de Cuba, ¡que fuxiu, en efecto, certamente!, na posguerra, índose, dilixente, sen demora, en busca dun Bos Aires máis..., ¡máis europeizado! Fóronse aliñando, co mesmo abigarramento, ou recargado, de tódalas cousas habaneiras, cantidade de hoteis, de restaurantes, de cabarés...

Convertida en capital do xogo e da prostitución do Caribe, La Habana tirou, por moitos anos, con ou sen crise económica, dunha gran cantidade de americanos, que incluso fretaban avións, ¡xa daquela!, cada fin de semana, para gozar do clima, e tamén daqueles praceres, tan comúns como dispendiosos, pois había de todo, de todo e para todos! ¡A bota-la cana ao aire, e non precisamente a cana do azucre!

De vedado de caza, na época do esplendor colonial español, pasouse a unha veda nova, outro esplendor, o daquel capitalismo neocolonial; tanto, que incluso se fixeron acoutar aqueles paraísos vexetais; e fíxoo, fixérono, con tal puxanza, con extremada rotundidade, que todo por alí, naquel alfoz da Vieja Habana, fóronse asentando case tódalas notabilidades turísticas.

Dicir Vedado daquela é tanto como nomea-los hoteis Capri, Habana Riviera, Nacional, Vedado, Victoria, e tantos outros. Para restaurantes, unha pléiade deles, de tódolos garfos apetecibles, de máis dos precisos, pois, coa tripa abarrotada, mal podían danzar a danza do ventre, ¡así que a encargaban, por catro dólares! Tiñámolos de todos os nomes, a cal máis suxestivo: Capri, El Conejito, Emperador, La Torre, El Mandarín... E para complemento, aqueles daiquiris do famoso Floridita, anteporta, chave, do Vedado, fronteira da Habana Vieja co Centro Habana, que poñían a punto ao máis friorento daqueles fregueses habituais, ¡por norteños que fosen! De cabarés, non digamos, que eses establecementos poden hibernar circunstancialmente, pero sobreviven a tódolos réximes políticos; indefectiblemente, ¡e máxime nun trópico!

Pois ben, aquí, todo por aquí, neste escenario grandioso, neste xardín, neste paraíso, abriuse aos ventos tropicais, cálidos, xerminadores pero arrasantes, aquel gromo galaico, montañés, unha Herminia, un "couceiro" como se autocualificou ela, ela mesma, na súa modestia, transplantada pola fame e polas miserias socioculturais, pero tamén, ¡tamén!, polas tentacións monetarias, sementadas pola fachenda daqueles indianos acomplexados, fanfurriñeiros e sonoros, ¡sonoros de catro moedas, arxentíferas que non áureas, no peto!, ao remuíño antillano.

Na súa reciclaxe, como agora se di, á que se entregou en corpo e alma, febrilmente, regouse, a si mesma, con aquel orballo bagoento que lle entrou ao descubrir que América, a terra ideal, perfecta, idílica, xa fora descuberta, maculada, alcatreada, por unha clase de Manueles, outra, pero similar, bastante afín, que chegaran primeiro, século a século, dispostos a todo, incluso a pincha-las sacrosantas caobas, por duras, por meritorias e por centenarias que fosen, pero, iso si, ¡coa serra dos outros, coa suor e cos traballos dos de enfronte da súa fronte!

Á nosa rapaza custoulle desprenderse do seu refaixo de baeta colorada, tan de moda naqueles telderetes das feiras, obsequio amorosiño de súa nai, ¡para que non se lle arrefriase a barriga, que a saber qué roupa lle ía poñer por derriba súa tía Henriqueta, que ela sempre fora vaidosa! Pero aquel refaixo éralle incompatible coa mini, así que..., ¡tivo que optar!

Porén, e por moito que súa tía acicalase na afillada, por ben que lle reciclase a imaxe externa, o estilo, esfargallándolle aqueles fargallos, "de pueblo", tamén é certo, imponderable, ineludible, que Herminia se criara no ámbito dun couto conventual, do interior, e por engado, montañés, no que abundaban, e sobrevivían, tódolos ritos e tódolos costumes ancestrais, enxebres, así que non era, non foi posible, unha gran desfiguración, por moito que lle soprasen nas canelas aquelas auras chic do novo país. Iso foi un antídoto, un anticorpo, do que estaba ben dotada, saturada; unha neutralización que lle permitiu chegar a ser elegante, deliciosamente encantadora e fina, sen caer en afectacións, sen por iso deixar de ser candorosa, doce e agarimosa, que así se mantivo, sempre, inalterable, impasible aos furacáns, aos ventos e aos eventos, fose no tempo ou no espazo.

Esa era, esa foi, a xoia, ¡que de miñaxoia, nada, unha alfaia inalterable! en canto ao xoieiro, ao estoxo, ao receptáculo: Albergábase naquela mansión onde as visitas, os hóspedes de pernocta, poucos, e sempre esporádicos, indefectiblemente da parte de Robynia, amizades da señora, salvo aquel chofer, aquel italo-americano que tan mal lle caía á Queta, e para iso non a cotío, con grandes ausencias. A cociñeira, Agar, que era unha institución, respectada e respectable, mesmo da familia. E logo, a maiores, dúas rapazas, que falaban o castelán cun deixe italiano, coas que Herminia non chegou a intimar pois o Merton levounas consigo, ¡a saber para qué novo oficio!, substituídas na súa función doméstica pola nosa galeguiña.

Aqueles xardineiros-gardiáns, que rotaban para comer; na cociña por suposto, que no resto, tan invisibles coma a noite, que incluso durmían aló fóra, nunha especie de bohío, pero de categoría, con placas e tellado de formigón, ao fondo da finca, medio camuflado entre unhas árbores. Aos negrazos aqueles só lles podía mandar, directamente, a Lady, pois ás outras non as obedecían, e para iso valíase dun timbre que soaba, simultáneo, en varios puntos; tan é así que incluso, segundo para que, a señora daba pulsacións diferentes, nunha especie de morse secreto establecido como seguridade polo propio Merton.

No interior, a riqueza, a elegancia da decoración, a moblaxe, o confort en xeral, daquelas estancias, competía, e aínda superaba, ás mellores villas do entorno. Porén, flotaba no aire, no decadente trafego da mansión, limitando, reducindo progresivamente as súas actividades, aquela crise enfermiza da señora, que foi restrinxindo, ata case desaparecer, tanto as festas coma as visitas. A pesares daqueles fastos, daquel señorío persoal da Lady, á nosa Herminia foille doado entrar en confianza, ou por mellor dicir, deulla, recibiuna, desde a noite da súa chegada, da súa incorporación ao servizo da casa; fóralle o máis doado de todo, despois do íntimo e afectuoso acollemento de súa tía, e iso a pesares, en aparente contradición, con aquela prosapia da inglesa, situada, en moitos aspectos, nas antípodas da nova doncela.

Retomando o fío biográfico da nosa rapaza, máis ou menos ao mes da súa entrada na mansión:

-Señora..., ¿podería falarlle..., se non está moi ocupada?

-Of course! ¡Por suposto que si! Muller, non sexas tímida; ¡comigo, nunca!

-Mire, o caso é que..., resulta que..., que moito me temo que míster Merton non estea contento comigo, pois, por veces, nin contesta ao meu saúdo... Xa levo un mes, e pouco din apreso... Ben que me afano, pero..., ¡non lle sei, que pouco melloro nas miñas obrigas, menos do que eu quixese!

-Muller, adiante, fala, exprésate, que che contestarei en castelán..., ¡para que vaias máis amodo na túa aprendizaxe do inglés!

-Lady..., cando vén miña madriña, eu...; iso, que lle pido consello para o meu traballo, ¿sabe?, pero ela sempre me di que, en cada casa súa ama, só ela, que os demais non entenden, nin teñen por qué; que lle pregunte a vostede, sempre, directamente, salvo nas cousas da cociña, que esoutro xa lle pertence a Agar. Non sei se me expliquei ben, así que lle prego que non mo tome a mal... ¿Como se di? ¡Por abuso de confianza!

Precisamente para transmitirlle aquela confianza, tan precisa, tan preciosa, e tan degoirada, Robynia colleulle as mans afablemente, con agarimo, con cordialidade, que máis non faría a propia Silvina, obviamente por ignorancia, que non por carencia de amor maternal.

-Que non, rapaciña, que te portas ben; o normal, que nos tes satisfeitos...; ¡e logo que estás en vías de mellora! O que pasa co señor Merton é que ten..., certos negocios, moitos, na súa cabeza. -Pensou en chanchullos, que en conciencia era o concepto máis exacto, pero aquilo, ¡tantas cousas!, era un secreto familiar. -Iso, negocios; cousas complicadísimas, arrevesadas, e incluso perigosas, que a prata sae das minas, pero o que é ás casas, ás casas, ás familias, vén con dificultade! Por iso fala pouco, que falador nunca foi, nin sequera comigo!

-Daquela, ¿poderei seguir aquí, con vostedes? ¡Sequera outro mes, para non crearlle dificultades a miña madriña! -Herminia buscaba algo, unha táboa que fose, para seguir nadando pola vida adiante, sen afundirse, naquela Cuba na que non era tan doado flotar, manterse a flote; peor do que se dicía, ¡e con limpeza, menos aínda!

-Chiquilla, se o meu marido, o señor Merton, non estivese satisfeito de ti, do teu cumprimento, a estas horas, ¡onde irías! O que é de tolerancias, este home...; ¡diso é do único que non entende!

-¿E vostede, señora; vostede está contenta de min...? ... ¡Ai, si! ¡Deus llo pague, de presente, e tamén no Ceo!

A relixiosidade da súa doncela, aquela galeguiña tan inxenua e tan candorosa, todo xenerosidade, todo agradecemento, todo simpatía, era do máis grato para aquela protestante tan puritana; tanto que, dalgún xeito, dun modo entrevisto, intuitivo, pero aínda en forma de idea, presentía nela o instrumento providencial para certas restitucións indirectas, cuxa materialización, imponderable, aínda imprecisa, víñalle quitando o sono, en particular desde que se sentiu irremisiblemente enferma.

-Yes, yes; all right! Se avanzases algo máis no inglés..., ¡todo perfecto! Rapaciña, os idiomas requiren ganas, somerxerse neles, collerlles afecto, e durmirse, cada noite, con cinco ou seis vocábulos na boca, tanto da pronuncia como da súa grafía, asemade..., ¡para espertar con eles na sen, coma se fose unha almofada! ¿Os españois non dicides consultar coa almofada...? ¡Aí o tes!

-Señora, cústame moito pronunciar esas consonantes..., ¡do seu xeito, quero dicir! Pero, xa que vostede mo manda, farei os posibles... ¡Xúrollo por estas, que son cruces!

Nada mellor se lle puido ocorrer para congraciarse definitivamente coa Robynia que aquel xuramento simple, enxebre, pois a señora rompeu en risos, e con ganas:

-¡Ai, muller, xa me esquecera do que é rirse de boa fe, así, a pracer! As grazas douchas eu, desde logo que si! Thank you!

Dubidou, pero, con circunloquios, atreveuse:

-Vostede, se mo permite, e se non é moito preguntar..., ¿como fixo para aprender o castelán, pois nin eu o dou sabido, e iso que nacín por aló, en España? Claro que na miña parroquia só o falan...; a cotío, quero dicir, dous: o señor cura e maila súa ama, e para iso o crego mestúrao cos seus latixos, pois el, o que é do noso galego, ¡nin hache!

-¿Os vosos curas, eses papistas, é certo que adoitan entenderse coas criadas..., que por iso o Papa non os deixa casar?

-¡Ai non, non señora! -Respondeulle a rapaciña, escandalizada. -Digo, lady, que iso élle unha mentira, unha calumnia, pois os curas non fochican, que non poden, que por algo levan saias! E tamén ocorre que non queren de amas, salvo que sexan parentes, máis que ás vellas..., ¡e para iso, escaralladas! Perdón, que debera dicir, ¡escarranchadas!

Isto último non llo entendeu a lady, ¡e menos mal, que lle houbese retirado puntos!

-Muller, eu aprendín o español, castelán, ou como se diga, que iso seica se discute en España, aínda, o pouco que sei, aquí, aquí mesmo, en Cuba; primeiramente de oído, e despois lendo os letreiros, os anuncios, pois a imaxe axuda a perfilar os conceptos. Despois pasei aos libros... E tamén concorre que Mr. Merton púxome unha profesora, pero resultou ser gallega, gallega de Galicia, así que chapurreaba e castrapizaba, de todo! Depurei o meu vocabulario pouco a pouco á forza de ler; ¡diso, cantidade!

Herminia abriu a boca dun palmo, pero non foi pola cousa do chapurreo:

-¡Que me di, qué cousa; do máis inesperado! ¿Así que vostede tamén veu a Cuba..., sen saber..., sen saber a nosa lingua? ¿Así, de emigrante, coma min? ¿Tan rica, e non é deste país, nin da Norteamérica...?

-Oh, dear! Mira cómo foi, que cho vou contar, pero confidencialmente, así que non o digas, ¿eh?, nin sequera á túa madriña!

-Xa que lle gusta así, xúrollo á miña maneira: por estas, que son cruces! -E volveu a bicar os dedos, encrucillados.

-Viñemos, arribamos, a Matanzas, nunha lancha do Merton, unha especie de dorna, fuxindo dun shériff; de por aló, desa parte da Florida...

-¿Fuxindo? ¡Uih, non llo creo! ¿Está de chanza, ou quere quedarse comigo? -Para ela, incomprensible: ¿Fuxindo, unha señora tan aseñorada...? Iso non era admisible para unha devota daquela lady, ¡unha lady riquísima, da propia nobreza!

-¡Fuxindo, si, de verdade, que o perseguían por culpa do ron..., e por outras cousas tamén ilícitas, que non veñen ao caso!

A nosa galeguiña ía saturada, que recibira demasiadas leccións en pouco tempo, todas elas comprimidas, nunha escolarización intensiva:

-¡Xesús, qué costumes, qué mundo, que nunca aprenderei tantas cousas! ¿Pero, cómo é que o perseguían, por beber ron...? O meu padrasto tamén se emborracha, peneque perdido; colle cada chea..., polo menos unha á semana, ou antes se o enfadamos, e mais por iso non o perseguen, ¡que va!, que lle é ben amigo dos gardas...; máis é, que por veces axúdanlle a baleira-la xerra!

A señora mandoulle deixar aquel plumeiro que seguía tendo nas mans, indicándolle que non estaba ben falar con ela manexando utensilios, e levouna para o salón azul, que era o preferido daquela inglesa americanizada, onde adoitaba tomar o seu té das cinco.

-Senta, que agora, sen ese artefacto, aquí non hai doncela; nin doncela nin señora, que estamos reunidas dúas amigas, en tertulia, falando das nosas cousas, en confianza...

Azorouse de mala maneira, pois, amigas, si, pero a vaquiña..., ¡polo que vale! Quen mandaba era a señora, por máis que a sentase daquela maneira, coma se estivese na súa aldea, ¡por condescendencia! A lady, coloquial:

-¡Ai. muller, que es ben inocente! ¡Xa demasiado, un querubín! Mira, criatura, que levo coñecidas cen gallegas, de cerca, por unhas e por outras circunstancias, pero ti..., ¡nin que viñeses dun convento!

-Pois si, élle certo, que dun convento veño... -Foi sincera, rotundamente; coma sempre, por hábito, ¡salvo co padrasto, pois aquela tortura, permanente, éralle insostible.

-¿De clausura? ¡Que va!

-¡Ai, non, que non lle entendín ao dereito! O que veño é dunha parroquia, dun lugar, que tivo convento..., de frades, pero, ¡botáronos para quedarse cos leiros!

A patroa centrouse no seu tema, na súa confidencia, ¡tanto tempo que levaba sen unha amiga fiel coa que dialogar, cambiar impresións, oír e referir novas, expresar sentimentos!

-Mira, muller, que cho vou explicar: Míster Merton non bebía ron, que o vendía! Pero, ¡fóra da lei, da Lei Seca! ¿Entendes? Perseguírono... Outro tipo de persecución, pero ti tamén vés dela, dunha éxida case colectiva, suposto que vés fuxindo das miserias do teu lugar de nacemento, que só hai que lembrar aquelas pintiñas túas de cando arribaches, aquela noite, con túa madriña de garante, de introdutora... ¿E despois diso atréveste a dicir que non adiantas...? Coidado con iso, pois o exceso de humildade raia coa soberbia. ¿Sabíalo? Así que non te pares en nimiedades, que ben o dixo Marcial, ¡difficiles nugae!

Á Herminia, ¡pobre Herminia!, o que lle faltaba era un latixo erudito despois daquelas complicacións do inglés, pero, ¿inquirir? Xa lle dixera que non se parase en nimiedades... ¡Pois logo! O que si lle comentou foi aquilo da miseria, que iso entendérao, ¡ao pé da letra!

-Señora, niso da miseria, ten razón. ¡Vaia se fuxín...! Mire, aló, no meu lugar, salvámonos grazas ás castañas, ¡que esa si que é a árbore do ben! Coas castañas, maiormente coas enxertas, non lle morremos de fame nalgún inverno, que desde que abaixan as tullas do pan..., ¡caldiño esgrevio! Fose de castañas ou das nabizas, e como moito, de repolo. ¡Uih, o repoliño, que o levan de Betanzos, cousa fina! As castañas, que as nosas non lle son de Indias, desde que lles podrece o ourizo, de ben sequiñas ao fume, no canizo, ¡puro chocolate! Consérvanse moito tempo, mesmo de gloria, pola primavera arriba...

Algo difícil de aprender, de aceptar, era aquilo da moderación nos períodos, a fluidez nos diálogos, pois no seu Vilar, cultura patrucial, os patrucios falaban e falaban, sen parar, mentres os outros agardaban, unha hora que fose, e así fose de pé, ou lonxe do lume!

-Chica, son eu a que se queda in albis, que non alcanzo esas descricións túas, pero, ¡dá igual! O que nos importa, de presente, ás dúas, o que temos de interese común, non é que eu perfeccione a túa lingua, nin que asuma os teus costumes, senón que rompas a falar no meu inglés. ¡É máis importante que axudarlle a Agar, pois se ela non pode con todo, facemos vir outra, unha auxiliar!

Herminia, satisfeita e agradecida, que non era para menos:

-Señora, eu fago o que podo, o que mande, pero miña madriña díxome que non abuse da súa confianza, que escape para a cociña..., ¡á menor ocasión!

-Túa madriña é intelixente, moito, e ademais moi salgada, que por algo te salgou a ti así de ben, no bautizo. Ela naceu para máis, seguro, pero na vida cada un tira da carreta que lle poñen diante, iso, as circunstancias. ¡Das túas encárgome eu, pois ti vas ser a miña redentora, o meu instrumento redentor, a miña obra santa..., segundo te vaia modelando!

-¿Lady Robynia, qué quere dicir? ¡Se non lle importa...!

-Hai unha cousa, pero..., schoking! Hai unha cousa que podo facer, neste mundo e neste país que non me entende..., ¡a min tampouco!, que é devolverlle ben ao mal, terra á terra, dándolle lauros á inocencia, nunha guerra sutil, íntima, secreta, digamos que, dalgún xeito, ¡compensatoria! ¡Cousas miñas! Para que entendas e xa participes de algo disto: Vouche poñer unha profesora, pois eu soa pouco poderei facer contigo, e cadora menos! Inglés, música, cultura xeral...; ¡xa veremos! Trátase dunha relixiosa; das miñas, do meu credo, pero non te escandalices, que che vai respectar as túas crenzas, que xa llo encargarei, expresamente!

Herminia, que case lle dá unha lipotimia, saturada de sorpresas, aparvada, pasmada, coa boca aberta:

-¿Señora, de verdade; unha escola, para min, para min soa? ¡Non, non pode ser, que iso é de máis, carísimo! ¿E despois, cando traballo..., no cotián, nas miñas obrigas? Se acepto, o que é miña madriña vaime xurra-la badana, ben zurrada, que a coñezo!

-Muller, todo ten arranxo, pois a única condición que che impoño é que sigas portándote ben..., ¡para que se cumpra en ti a miña compensación, para que funcione o meu plan!

Aquel imposible, aquel fortunón, era certo; ¡entendera ao dereito! Estaba iso da "compensación", pero, fose o que fose, perigo non habería, non podía habelo, nin perigo nin pecado, pois súa tía-madriña faláralle moi ben da señora Robynia, que mesmo a puxera nun altar... ¡Protestante si, pero, nun altar!

-¡Ai, señora, daquela farei canto poida, que non quero ser desagradecida, incluso roe-lo inglés, pro iso de subir a lingua ao padal logo é peor que subir a caldeira dun pozo!

Quedouse por un intre algo dubidosa, cun trasacordo dos seus, cunha dúbida:

-¿Que dixo, que me vai poñer escola? ¡Nin que eu fose a criada do señor Salmerón! ¡Ai, Deus, que non sei se será abusar da súa bondade! Míreo ben, que comigo non hai compromiso, que xa me paga abondo..., ¡que ata será demasiado para o que sei facer! ¿Ou vai deixar de darme cartiños...? ¡As dúas cousas é moito, demasiado; cobrar e levar a cesta das patacas...; pero, por min, fágase a súa vontade!

-¿Por qué esas dúbidas, esa inseguridade; en ti, tan intelixente, con esa chencha que Deus che deu, tan fóra do normal, do usual..., nas outras? Non che fago ningún favor, que mo estou facendo eu, eu mesma, a min mesma, que ben me entendo!

Ela, si, pero..., córcholis, que dicía Queta: aquilo, aquela sorte imprevista, inesperada, caída do Ceo, aparecida tan de súbito coma aqueles lobos do Pradairo...! Acabou mareada. ¡Cando llo contase a súa tía...! Pero acomodouse ás circunstancias:

-¡Logo, non lle sei, que nesta América todo é novo, todo é sorpresa, todo é distinto para min! Mire, eu, que me tiña por burra, que así mo repetía o meu padrasto, mañá por noite, que xa o daba por certo, e agora vén vostede con iso de que son lista, ¡que me vai estudar...! Míreo ben, señora, que aínda está a tempo, que comigo igual perde os cartos, ¡habendo pobres...! -Se era por mágoa, non, que ela, pobre si, pero tiña a súa dignidade, innata, insubornable... Proseguiu: -¿Ou é que aquí non os hai..., para facerlles caridades? ¡E ata non os haberá, pois o que é eu, maldito un vin, que nin veñen polas portas..., e vai un mes!

Robynia pasou por alto aquela nova protesta, que tampouco lla entendeu aló moi ben, pero cando ían falar doutras cousas algo oíu, fóra, na rúa, que a fixo asomarse a un daqueles corredores de ferro forxado, fronteiros da casoa. Era o claxon do Buick, solicitando, esixindo daqueles gardiáns que retirasen as seguridades do portalón para que entrase o xefe, como de costume, estomballado nos asentos traseiros e co xaruto aceso, feito o que era, ¡un instrumento, un executivo, da nova colonización, da capitalista!

-...

-Good evening, Míster Merton! How are you! -Saudouno Herminia, pletórica de satisfacción, presta a romper, a mergullarse naquel inglés coloquial, caseiro, que lle impoñía a súa señora.

-¿Pero, ti, xa te atreves...? ¡Milagres desta Robynia!

-Si, señor, un milagre..., ¡que por tal o teño! -Toda convencida.

-Seica os fai con todos menos comigo, que sigo sendo a ovella moura, a descarrilada... ¡Ja, iso di ela, que lle é doado vivir; vivir e durmir, aquí, de princesa, no seu pazo real, debaixo dun dosel, mentres eu aturo media humanidade, o peor dela!

-¿Señor, qué dixo das ovellas...? ¡Por caridade, fáleme en cristián...! De momento, se fai o favor..., ¡que aínda sei pouquiño, e non lle podo contestar ao que me di!

Adam, nesa ocasión finxindo un enfado, que aquel día todo lle fora ben, que non viña de malas, ou polo menos, non tanto coma outras veces:

-¿Que é iso de, señor? ¡Míster, míster Merton!

-Oh, yes, Míster Merton! What did you say? E pouco máis, que pouco máis sei dicir. ¡Ai, si, que a lady tamén me ensinou a darlle este recado: There are..., several messages..., for you..., on the table..., beside the phone!

-Very good, Miss Herminia; very good! ¡Algo é algo! Continúa así, aprendendo de firme, a ese ritmo, sen retrocesos, pois esta muller precisa que lle leas ese armatoste da súa Bible... Sen ese pan, que é o seu maná do deserto..., ¡estando en Cuba! Eu non podo ocuparme dela, desta..., ¿dise, coitada, non si? Teño que atenderlles aos meus negocios, pois a mellor non van..., así que che traspaso estas obrigas; en particular a de darlle conversa. ¡Daquela, señorita, a producir! ¡Vaite xa, coa señora, coa Lady!

-Señor, digo, Míster, Míster Merton, quero que saiba, pero aínda non llo podo dicir en inglés...; quero que saiba que lles estou agradecida, moito, aos dous, así que, dispoña de min, no que queira!

Ao Merton brilláronlle os ollos, pero só por un intre; tomoulle as medidas, pero controlou aquela nova tentación:

-¿Dispoñer...? ¿E ti sabes o que dis? ¡Nin en castelán! ¡Imposible, que ti es outro vedado, en virtude de certo pacto, que o fixen nunha hora débil..., e menos mal que ti non sabes aquilo de que, pacta sunt servanda!

-Míster, qué pasa, que tanto me mira? ¿Dixen algunha..., algunha papurreta?

-¡Non, nada; tan só que mereces, por inocente, ese Ceo no que cre Robynia! De posta a aprender, mira ben o que aprendes, pois sen querer, e pasándote de servil, podes estar dicindo necidades... E tampouco lle fagas caso á túa madriña, e menos no seu vocabulario, que esa apaña canto oe, aínda que non teña senso, nin veña a conto!

-¡Ai, señor..., outra vez...! ¡Míster, niso do Ceo, se Deus o escoitase...!

Aquilo non lle gustou ao gringo:

-¡Gallega tiñas que ser, ata niso de desvia-las conversas! Vaite á cociña, ou con Robynia, a onde queiras, que teño que revisar uns papeis...; e non te quero cerca, que estás demasiado madura como para non darche unha dentada, que hoxe non catei un rosco... ¡Estou perdendo facultades!

-¿Que dixo, que quere unha dentada? ¿Lévolle o breakfast ao despacho?

Merton nin lle contestou, pechando a porta tras de si, bruscamente, para baleirar na Fortis, de inmediato e sen testemuñas, aquela carteira tan avultada na que sempre levaba o diñeiro, o diñeiro e maila pistola, a segunda, a de reserva, a grande, a do nove, pois da lixeiriña, das curta, da de sobaco, nunca se desprendía, ¡nin fóra nin dentro da mansión!

A rapaza sentiuse algo confusa con aquel desplante, ¡cando xa o consideraba un amigo, un amigo comprensivo!, coa vergoña engadida daquela mestura idiomática que lle viña de censurar, metida a estudante de inglés sen haber discernido, primeiro, entre o galego, o castelán, e mailos xiros ou modismos caribeños, xerados, derivados, tanto do castelán antigo como da negritude, naquel crisol, naquela Cuba efervescente, cocteleira, das cen razas, ou máis!

Antes de pasar á cociña quedouse por un intre no recibidor, remoendo a conversa que tivera co patrón, tratando de entendelo; e de pronto, que nin se decatara daquel espello alzado por riba dunha consola á que tantas veces lle pasara aquel plumeiro..., ¡viuse retratada, de medio corpo, cunha face de perplexidade coa que non contaba! Encarouse con aquela estampa e deulle as queixas: ¡Ai, Herminia, miña Herminia, onde te ves, e como te ves, neste carnaval de La Habana, sen decatarte das mocas que fas, nin da cara que pos para falar do xeito que che fan falar, e que Deus me ampare, que ben disfrazada estou, feita un fareleiro, con este pucho branco, que logo parezo unha monxa...! ¿Unha monxa? ¡Que va, todo o contrario, que igual estou pecando, de tan leda que estou con estes señores, un ateo e unha protestante..., pero, como di miña madriña, de algo hai que vivir, pois deixarse morrer de fame tamén é pecado!

Herminia non estaba errada, en absoluto, pois antes cá ela, moito, vinte séculos antes, aqueles sabios de roma xa atoparan a clave dun pragmatismo idéntico, ou similar, sen por iso deixar de ser sensibles á chamada intelectual: ¡Primum vívere, deinde philosophari!

¡Mestre, mestre!

No Vilar, naquel Vilar do Monte Cubeiro, un de tantos vilares, herdados de Roma, naquel punto de partida, tamén un de tantos, naquelas abas do Pradairo, coa chegada da carta, coas novas de Herminia, houbo festa rachada: Todo parabéns para a nai daquela criatura tan doce e tan comunicativa, que tanto lles escribira, e con tanto afecto, pero..., ¡tan inxenua a pobre, tan incauta, que nin se lle pasara pola cabeza precaverse de que unha cartas das Américas, tan expresiva e de tan amplo contido, ía ser, naquelas mans pobres e avarentas, naqueles tempos escuros, misérrimos, coa envexa que dan as necesidades vitais insatisfeitas, un documento público, de verdadeiro escándalo.

Polo que respecta ao seu padrasto, ao inefable, ao hipersensible Manuel, a cousa foi outra, que ben percibiu que naquela misiva familiar, supostamente familiar, que lles leu o Toño, un día á noite, tras dos tizóns, había, percibíase, unha omisión afectiva, molesta, que a interpretou, que a tomou, como ofensa persoal; e por sobre diso, unha alusión un tanto despectiva, para máis agravio comparativo. Nesta ocasión non aparellou a besta polo tardío da hora, pero foise ruar, co seu cabrito ao lombo, de contado, á casa do Herdeiro, onde sempre estaban propicios, dispostos a botarlle unha brisca, que alí era ben acollido, case tanto coma o bufón da Corte, para gozar dos seus relatos reiterativos, esaxerados, exaltados, rubricados con mocas e con xuramentos, maiormente cando lle tocaba perder a partida, ou cando só lle saían bisballos, pois aquel home, aquel homazo, aquel Manolón, aquel vividor de tan cativas rendas, aquel folgazán do Panamá, levaba as contas dos trunfos coma ninguén do lugar.

Á carta de marras só lle faltou que a puxesen nos carballos, como se facía co anuncio das festas patronais; de man en man, foi lida e relida por todos os que sabían ler, e non se falou doutra cousa por semanas; tema recorrente, tanto en Vilar coma nos lugares veciños. A dedución, a conclusión, por demais lóxica, ¡na lóxica daquela xentiña!, foi unánime: Henriqueta, ¡a dos diamantes!, unha muller que fixera as Américas nin se sabía cómo, pero iso era o de menos naqueles días das arañeiras, recoñecía por filla, a tódolos efectos, naquel madriñado ficticio, inusual, con exclusión do resto da parentela, á que nin se aludía..., ¡tan só a Herminia! ¿Á Herminia...? ¡Si, á mesma!

O que indicaba, definitivamente, que, ao ser rica, ¡e sen fillos!, quen de feito, por arte de birlibirloque, era rica, presuntamente rica, que accedera ao status de rica, era aquela moza, aquela rapariga, aquela emigrante, que se lles coara, que lles pasara desapercibida ao longo da súa crianza, case confundida coas ovellas do padrasto, sempre vestida de la e sempre envolta nun mandil de la, cheirando a lanolina..., ¡mentres que o Manuel si que era coñecido, o mellor reclamo, o mellor parroquiano da taberna do Cuco!

Con isto, albízaras; polo menos externas, colectivas, ¡que xa había un rico, outro máis, na parroquia de Montecubeiro! Outro, un competidor do Herdeiro, dos Reigosa, dos Pillado, dos Penelas... Dito así, pouco dicir é, que estas cousas teñen unha onda crecente, centrífuga, expansiva, que sempre a tiveron pois a xente desta galaxia segue sendo parente, amiga, da tropa que soa, ou da que se fai soar: ¡dos triunfadores, de tódolos triunfadores, polo menos ata o grado décimo!

Tampouco ten que dicir que esta nova situación, estres comentarios, desatados, propalados simplemente por unha carta efusiva, sincera, expresiva, sen retranca, gozosa, comunicativa, xenerosamente comunicativa, e tamén participativa duns goces contemplativos, esperanzadores e íntimos, ben que desacougou ao Toño, a posteriori, causante daquela divulgación apaixonada. Tanto, que deseguida se arrepentiu de tela ensinado, pois aquela mensaxe, aquelas novas, eran entrañablemente súas, ¡por tantos conceptos súas! Desde que o acometeron aquelas dúbidas, aquela morea de dúbidas, tan pronto se viu consorte-rico como destetado-pobre, segundo en qué momentos, pois a procesión íalle por dentro, mesmo a tombos.

Loitando á contra, en defensa daquelas tentacións alternantes, máis ben depresivas, apresurouse a carpintear unha resposta, pero no máis absoluto dos secretos, e coa máis discreta redacción, arteiramente, como se nada pasase, para que a súa ¡prometida! non percibise aqueles latexos seus, tan fondos e tan perigosos, acaso disuasorios, ¡e non fose peor o remedio cá enfermidade! Aquí a temos:

+ Estimada Herminia: Moito desexo que ao recibo da presente te atopes ben de saúde, ao igual que a prima Henriqueta, que todos nós, por aquí, e de momento, ben, a Deus grazas.

Esta invernía está sendo meirande cá pasada, inda máis, que tal parece que a serra se puxo tristeira sen ti; ¡a serra e maila parroquia, toda, enteira, e maiormente eu, como poderás supoñer!

Fíxate se pechou a nevarada, que os lobos, coa fame, baixaron ás casas, que aquí mesmo, no voso pasteiro do río Pedroso, paparon unha ovella das vosas, diante dos fociños do propio Manuel. Que Deus me perdoe, pero ata me rin do caso, que ben parece que foi un castigo da Divina Providencia. ¡Igual o teño que confesar!

Cando abran estes camiños e poida atrochar ata o Correo, daquela irei levarlle esta carta ao señor Ignacio, que por certo vaiche en papel de barba, do das escrituras, que avulta o demo pero non teño do outro, dese fino, e xa lle encargarei que lle poña os selos necesarios para que a manden no primeiro deses vapores de Cuba, pois para mandala en man ata nin vexo por quen.

Tamén che teño que dicir que me pediu o teu enderezo túa prima Neves, esa rapaza das Cavozas, que che vai escribir; pero que o faga á parte. Polo que dixo, córrelle présa falarche aí dun asunto, que eu ben a entendo, que se casa o irmán, o vinculeiro, e daquela terá que ir deixando sitio, ou pasarse a durmir á cociña, por tras da lareira, na camariña dos avós, agora que lles morreron.

Antes de pechar este sobre heillo dicir á túa nai, por se quere algo, que cho porei nos cadullos deste mesmo papel.

Como por carta non hai perigo, tesmo que deixar facer, á forza: Mándoche moitas apertas, aquí por dentro, nun secreto, con toda a calor do meu corpo, este que o é,

Toño Polín

P. S. / Morreu o señor Tellado, q.e.p.d., e agora son eu o mestre desta bisbarra, coma el, ou sexa, ¡mestre - mestre! Pápolles tres tegos por cada neno, ao mes, que tamén teño que face-las Américas. ¿Que che parece?

Outro si digo: Túa nai só quere mandarche memorias, así que caben aquí mesmo, aquí abaixo, e voulle dicir que marque o dedo co sarrio daquel farol..., que así váleche de sinatura, de firma, para que vexas que foi cousa dela, dela mesma, en persoa.

¿É pecado ler a Biblia?

Nesta intimidade coa nosa Herminia, e por ela, con súa tía, ¡con súa madriña!, nada mellor que reflectir as súas conversas, polo menos dun xeito intermitente, ao natural, pois o coador literario, as glosas, engadindo prismas, tinturas e matices, igual despersonalizan os sentimentos, e de paso, as vivencias destas emigrantes tan senlleiras, e á vez, tan representativas.

Os altibaixos psíquicos da xente son algo así coma as prominencias do terreo, que se llas quitamos, por puído que o deixemos, ermo será. Elas eran deste xeito, así, parecidas ás outras pero iguais a si mesmas, segundo Deus as fixo, coa formación e coas deformacións ambientais, circundantes, das súas circunstancias respectivas; daquela, así temos que aceptalas, ou apartarnos, definitivamente, do seu camiño.

Dúas almas complexas nun envoltorio extremadamente sinxelo, natural, sen afectacións; dúas galegas profundamente observadoras, analíticas, que é como son as galegas enxebres, todas, a feito, se afondamos no seu estudo socio-histórico, no seu coñecemento psíquico. ¿Hoxe; as de hoxe en día? ¡Con vacilacións, pero a peor non van!

Neste reencontro, nestoutro flash, atopamos á nosa Queta en presenza da sobriña, da pseudoafillada, saudando á patroa común, de mañanciña:

-Mr. Merton deume o día libre, e por iso vin agora, de cedo, así que lle prego mil perdóns por molestala arestora. Trátase de que quero pedirlle que me deixe levar á Herminia comigo, para mercarlle roupa axeitada; vestidos, e tamén algo de interior, algo máis..., algo que sexa propio da estación, da estación e tamén desta casa, pois esta coitada estase cocendo con estes torgallos que trouxo de Galicia, ¡pouco e rin! ¡Vostede xa sabe: aquela pobreza, que nos expulsa polo mundo adiante, maiormente polo Novo...!

-If you like...!

-Thank you for all your kindness, Lady Robynia!

-Pero agardade a que volva Agar, que a mandei a un recado. -A señora pasouse ao castelán para facilitarlles a conversa. -¡Estará a chegar! É para non quedarme soa..., no meu estado!

-Si, como non; e mil grazas, por todo, que vostede é unha santa! ... Non, non se moleste, que estamos ben aquí, de pé. -E dígame, no entre tanto, ¿como se comporta a miña afillada, vaise espelindo? -Sentíndose responsable da súa colocación.

-Oh, yes; magnific; Very good! Herminia xa fala comigo en inglés, algo, frases curtas e coloquiais; pero tamén o fai con Merton... Ten un oído excelente, musical que se di, pero cústalle modelar algunha que outra vocalización..., ¡por falta de hábito, supoño! No que vai peor é na lectura, que abusa da súa retentiva en lugar de fixarse nas regras gramaticais, e iso que temos poucas, particularmente na morfoloxía. Memoriza capítulos enteiros da Biblia, tal e como aprendeu a ladaíña católica, pero iso non lle convén, así que uso con ela un truco didáctico: ¡fágolle abrir o Libro Santo de calquera maneira, ao chou, sen acudir ao índice!

Á timorata Herminia pareceulle que xa estaba ben de abalar nela, marxinándoa sen a súa opinión, así que se atreveu a darse por aludida:

-Madriña, aquí lady Robynia díxome que ler a Biblia non é pecado, senón todo o contrario..., ¡pero o caso é que diso veñen as miñas vacilacións! Trátase da Biblia protestante, ¿sabe?, e a min bautizoume un cura católico... Do demais, todo excelente, ¡excesivamente ben, así que estou moi contenta, moi leda e moi agradecida, que non é para menos!

Queta, máis pícara, fulminouna cunha ollada das de, ¡detente! Aquela sobriña, ¡aquela afillada!, aquela desertora do sacho..., ¡qué pouca diplomacia con tan alta señora!

-¿Claro que ten razón, e non a vai ter! Mira, nena, e mírao ben: ti pensa antes de falar, pois a prudencia e maila modestia son dúas mulleres, das boas, do mellorciño! Sequera estás advertida... -E fíxolle co índice o aceno de pecha-la boca.

A rapaza, collida naquel renuncio, quedouse sen tarima debaixo dos pés, ¡talmente! ¿Como aclarar, como resolver aquela situación de conciencia, tan embarazosa, precisamente coas protectoras, con ámbalas dúas, na que se metera por obra e por graza da súa sinceridade indeformable, ríxida? Meditouno un pouquiño, e despois fuxiu, escorreuse, por onde puido:

-É que...; mire, madriña, pasa que o señor cura de Montecubeiro, daquela, cando nos mandaba ler o Astete, sempre nos dixo que o Catecismo era o único libro ao alcance dos leigos, pois os outros, os que fosen, hai que interpretalos..., ¡como la Santa Madre Iglesia nos enseña a los Doctores! O caso é que, como lle quero moito á señora..., ¡tampouco lle podo faltar! Xa fun á Catedral, dúas veces, para confesarme disto, pero había tantas vellas diante, que non daban baleirado, así que eu..., ¡seguía igual!

As maiores deron en rirse estrepitosamente, mesmo saltándolles as bágoas, que nin viron nin oíron a entrada de Agar, que lles pasou por diante, desapercibida. Puntualizou Robynia, unha vez serenada, que non foi pronto; sería puritana, pero doce, doce e señorial, asemade, que tal era o seu carácter:

-Mira, nena, si, pero non! Ten presente, e xa o irás descubrindo por ti mesma, que o Xesús desta Bible, da miña, é o mesmo Xesús dos papistas, ¡que non hai dous! Un catecismo é unha especie de regulamento, pero o importante, o primordial, sempre é a Lei; quere dicirse, a Revelación divina.

Herminia, lista si, e de leis, tamén, algo, por puro atavismo, como galega que era, pero nun nivel máis baixo, máis..., ¡dogmático! Súa madriña púxose ela mesma na picota para salvala daquel interdito:

-¿Ves como si, miña prenda? Nunca me cansarei de dicirche que esta muller, Lady Robynia, se non fose porque naceu con esa fenda das mulleres, e lla viron, e se soubo, hoxe sería un cura! Un cura dos bos, católico ou protestante, qué máis dá, que desas cousas coido que só entende Deus! O importante, o máis grande, sonche as obras, as boas, que aquí tes o caso desta señora, que tanto ben lles fai aos amigos coma aos inimigos, e incluso aos descoñecidos, ¡que tal foi, que tal é, o teu caso! ¿Non se di que tódolos camiños levan a Santiago? Daquela, ¿qué non será cando se vai en busca do propio Señor, do Señor dos Señores, do Señor de tódolos camiños?

Robynia, máis esixente no seu apostolado, puntualizoulle á Queta:

-¿Onde deixas a fe? As obras son boas, pero a fe é..., ¡celestial! ¡Gratis datis! A fe é un privilexio, pero tan común que, máis ou menos, témola todos, incluso os ateos... -Evocaba ao seu home. -Común, no persoal, pero tamén no social, pois tódalas relixións buscan atoparse con Deus, pois as crenzas son simples caxatas..., ¡báculos para ese Camiño do que vimos falando!

Agora foi Queta quen se perdeu nos puntos:

-A min ensináronme, de neniña, na parroquia, que eu teño manchado moitas cousas..., ¡de todo, menos unha escola, que diso estou libre, pois nunca entrei nelas, nin con zocas nin con zapatos! Dixéronme, xa digo,alí na parroquia, que iso de ter fe consiste en crer o que non vimos, pero tamén dicía meu avó, o da casa, que..., ¡do oído, nada crido; e do visto, a metade! De todos modos, como xa estou cerca do cancelo, se San Pedro non se fai o xordo, daquela, con preguntarlle persoalmente...!

Robynia, máis sutil, deu por conclusas aquelas teoloxías caseiras:

-¡Ídevos, agora que veu Agar! Pero diso dos vestidos...; aquí, esta afillada túa, non vexo que gaste nada, nin un peso, do que lle paga Merton, que incluso lle engado eu algunha galita... Fai ben en aforrar, e debe seguir así, níquel a níquel (Niquel = moeda cubana, de cinco centavos), pero, se mo permitides...

-¿Que fai, señora, dándolle esa prata...? ¡Non lle dea nada, que a vou vestir eu..., que por algo é a miña afillada!

-O primeiro dos vestidos, o mellor de todos, un de luxo, de gran vestir, págollo eu, con esta prata..., ¡e non vai de balde, mi niña, en absoluto, pois é para que reces por min, pola túa protestante, que do que reces non penso protestar!

Díxollelo con graza, ou pretendeu dicilo así, pero ningunha se riu, pois as dúas galeguiñas eran conscientes da grave enfermidade daquela protestante tan pouco protestou que nin case lle protestaba ao seu home, ao Merton, ¡coas que lle facía, e lle dicía, a cotío!

Aínda ben non saíran do portalón cando se parou Henriqueta para facerlle unha confidencia, con voz baixo e misteriosa, nun murmurio:

-¡Afillada, mira, atende, que estaba rabiando por falar contigo a soas, pero esa Robynia veña predicar..., coma un frade!

-¿E logo, madriña, esas présas...; pasa algo, algo malo? ¿Déronche queixas de min...? -A imaxinación, os escrúpulos da rapaza, aceleráronse, apresurándose a facer un exame de conciencia do máis timorato. -Pois, non, non sei, que ata non vexo en qué..., ¡como non fose nunha desas meteduras de pata, pola miña resistencia a lerlle a Biblia...

Queta colleuna de ganchete e nada lle dixo ata a seguinte cuadra (Cuadra = cuadrícula urbana, bloque de edificacións), onde xa sabía ela que había uns bancos públicos:

-¡Non, muller, que non é contigo; non é por ti! Xa sabes, os meus achaques... Resulta que estes días fun a peor, cadora peor, que teño un proído do diaño, aquí abaixo, pero non é do que ti pensas, que maldito se ganas de home teño, que xa me sobran todos...; ¡éche da enfermidade, que me entran estes furores, unhas furias atroces!

A rapaza púxose nerviosa, preocupada, cunha abraiante sensación de impotencia. ¿Que lle diría, qué podía facer?

-Tiíña, diso teu non entendo, ¡nin pouco nin moito! ¿E non sería mellor que vaiamos a xunto dun médico, agora mesmo...? ¡Primeiro de nada é poñerte en cura!

-Muller, de médicos tamén estou satisfeita..., ¡que aínda fun onte!

-¿Fuches a un que sexa bo, que entenda das mulleres?

-¡Máis das mulleres có do Merton, ese ao que non manda para revisar..., ningún! O grave da cousa é que tamén me dixo que teño..., ¡non sei qué! Glu..., glu...; ¡puñetas!

-¿Seria, glicosa? ¡A señora tamén a ten..., que mo dixo ela!

-¡Iso, esa glicosa, que esa enfermidade afaise aquí en Cuba, do mellor! O caso é que seica me agrava a outra, o outro padecemento, a secreta. ¡Malditos secretos, que se é co vicio, non podemos dicir que nos pica; e se é coa enfermidade, tampouco!

A rapaza deu en bagullar, o máis ao disimulo que puido, pois incluso se virou no asento para quedarse ladeada.

-De médicos e de recoñecementos, -Proseguiu a madriña, -malditos sexan, xa vai ben, así que agora, nós, á tenda, a polo teu, ¡que é unha cousa divertida! ¡Ai, muller, disto dos médicos, veña ensinarlles as nosas partes, as nosas cousas, e total, para qué? ¿Para que nos receiten permanganato..., como se fósemos vacas? Para iso, con dicirlles o que nos pasa, debería chegarlles, ¡de sobra!

A sobriña-afillada:

-¡Oh, Deus, qué vergoña, que nin sei como non morriches diante dese doutor, coma unha vaca diante do menciñeiro, e perdoa pola comparanza, pero, xa que o dixeches...!

-¿Morrer, eu? ¡Que máis quixera! Pero agora, ao noso; arriba, levanta, que teño que andar a modo..., ¡e vaise a mañá!

-¿Podes andar; de verdade, tiíña? ¡Pénsao ben, que se me quitaron as arelas de presumir; todas, dun sopro, por culpa do que che pasa!

-Non, muller, tranquila, que a roupa precísala, e ademais temos que disimular a cabra que lle metín no horto á señora Robynia.

-¿Onde está a cabra? ¡Madriña, tan mala non debes estar, que aínda tes humor; máis que eu, e suponse que estou sa!

Henriqueta ao seu plan, directa coma sempre:

-Muchacha, a onde te levo, primeiro de nada, por se despois me dá o ataque, é á Banca Morgan, que alí teño, ben gardadiña, ¡unha hucha! ¿Entendes? ¡Vouchos pasar á túa cabeza, dunha tacada, ao teu nome, ahorita mesmo!

A "muchacha" entendeuno, pero non estaba preparada para un herdo, e menos aínda tan prematuro:

-¡Madriña, que non lle pareza mal, pero diso dos cartos..., eu digo, narai! Nin tola llos quero, que antes morta! Son seus, para coidarse; vostede, si vostede, que para algo é a dona deles, e cando se poña ben, daquela serán para volver ao noso Vilar, á nosa terra; para coidarse, lle digo, que ten que ir para aló, segundo temos falado, ¡e cos portes dunha gran señora! ¡Que menos, despois de tantos traballos, os que sei e mailos que ignoro, tantas desgrazas polas que pasou, e que aínda está pasando, por culpa deses cartos...!

Sen decatarse diso, por mandato da súa propia conciencia, tornara ao aseñoramento con súa tía, máis intensamente respectuosa ao vela naqueles anuncios, naqueles agoiros, con aquel estado de decaemento, naquelas despedidas. Súa tía percibiuno, e desagradoulle:

-¡Oes, chica, que de vostede chámaselle ao demo, pois a Deus, en terra de cristiáns, sempre o atuamos, tanto na aldea coma na capital! Se me aseñoras é que me pos de par do diaño... ¿Falo adrede?

A sobriña-afillada deulle un bicazo, implorándolle desculpas:

-¡Tiíña, foi de tanto cariño, de tanto respecto que me mereces! ¡Isto, e máis...! ¿Como podo atuar a quen así me trata, sen ter obrigas comigo, que as inventaches ti, ti mesma?

A madriña tiña présa en resolve-los asuntos dos cartos. Oíra falar da Facenda Pública, das Declaracións de Herdeiros...

-¡Pero mira que es zambeque! ¿Aciguatácheste, ou qué? Mira, nena, que unha cousa é ser boa, e outra ben distinta isto de apangarse cando nolas poñen diante... ¡Burro é o que non estira a man, ou polo menos a boca! Perde coidado con eses escrúpulos, pois eu ben sei en qué cesto poño os ovos, que aínda que os puxese todos xuntos, se preciso algo, nestes catro días, ¡con ir á túa despensa, eu satisfeita, que te coñezo!

-¿Que me coñeces...? ¡Pero, tiíña, o que é de crianza, nunca, que nunca por aló volviches; e desde que cheguei, con esta..., sete veces!

-Tívente en estudio, continuo, como fan as señoras coas criadas; mesmo desde que arribou aquel vapor, aquel do fume, que incluso che fixen unha proba... ¿Lémbraste daquel día no que atopamos un billete de cen pesos?

-¡E non hei, que mesmo o pisaches ti, antes de velo, sentadas as dúas naqueles bancos de diante da estatua do señor Martí! Díxenche, madriña, moito sobra aquí na Habana, que perden un billete de tanta categoría, e nin se volven para buscalo!

-¡Criatura! Aquel billete deixeino caer eu, eu mesma, nun descoido teu, e piseino para que non fuxise levado do vento...! Eu dábacho, e ti porfiache en buscar un pobre para doarllo..., ¡e ben que me jodías se chega a aparecer un pordioseiro! Gardeino, pero coa promesa de levalo á catedral... ¿Foi, ou non foi, así?

Herminia deulle un belisco, cariñoso pero forte.

-¡Mala, malísima; ai ho, que es ben pilla!

-Chica, xa ves; ¡precaucións! E máis, máis trapelas que che puxen, en varias cousas, para tentearte, pero non caíches, en ningunha! Agora téñote por honrada, a carta cabal.

-¿Honrada? ¡Pois pouca honra me deron, ninguén, que aló na parroquia, fóra de miña nai e do Toño..., nin case amigos deixei!

-¡Miña xoia, pobriña, pero iso dá igual, pois a honradez está en nós, en nós mesmos, e non en que nos teñan por tales!

A rapaza xa non sabía se rirse ou chorar ante aquelas reflexións tan peculiares de súa tía.

-Madriña, dime a verdade, sen andrómenas desas túas: ¿Como aprendiches esas picardías, quen chas ensinou...; acaso aquel fulano, aquel capitán de Veiga? ¡Non me cadran co teu xeito, co teu ser!

-Muller, eu ensinaba as pernas, e os homes, moitos e deles, pero máis ben os que se daban de amigos, fóronme ensinando, asemade, en reciprocidade, as súas picardías; sempre á miña conta, e a cal máis gorda, ata que me decatei de que me conviña facerme a boba, facer que facía na media, ¡e de paso esfarelarlles a carteira! ¡Fodíanme, viñan de cucos buscando o niño da rula para poñer os seus ovos, a pares, e daquela, eu, boba que nacín, picotazo á súa carteira! Entráballes ao saco, que é o que máis lles doe aos puteiros!

Herminia, con toda sinceridade, absolutamente:

-Pobriña, cánto terás sufrido; e que eu goce dese diñeiro..., imposible! ¡Tes que pensalo mellor, si, de verdade!

-Miña nena, esta prata, este capital que che vou aprontar, é o mellor negocio de cantos levo feito; un adianto..., iso, un adianto, que llo penso cobrar a Deus, pois ese Señor ten moitísimo, ¡coma ninguén! Hai que aproveitarse diso... ¿Non din os curas que Deus paga os xuros ao cento por un? Daquela moito vou recibir, aló arriba, nese portelo da Banca de San Pedro; e como me vai sobrar, que che son bastante presumida, pero, o que é gastosa, pouco..., canto me dean de máis heicho remitir desde o Ceo! Non sei cómo se fará, pero xa preguntarei, que nunca me deu vergoña preguntar!

-¿Madriña, e se me fago unha soberbia, con iso, con tanta riqueza? ¡Daquela ben que me amolas co teu legado!

-Non, muller, que teño o pálpito de que non, que ben te estudei; e logo que se alguén me apuchinga (Apuchingar = fartarse, da xente, da comida...), eses tales son os soberbios, polo estilo do Merton, así que os teño fichados, ¡ben fichados! Pero volvendo á cousa dos meus cartos: mira canto terei, que xa digo, polas miñas contas, ¡e iso que conto polos dedos!, sáeme para comprar unha parroquia..., ¡das pequeneiras, claro! E polo que fai á sucidade, a verdade é que ata non me parece de todo mal gañado, que llelo fun arrincando aos homes, pouco a pouco, con este revellín que Deus me deu, a non sei cantos alacos (Alaco = persoa viciosa e gastadora) de por aquí, uns tipos que tiñan tanta presa en gastar o mal gañado, que penso que se non mo daban, ou se non llelo quitaba, pero empregado podía ir, ¡incluso para pagar mortes dos seus contrarios!

Herminia sentíase aloulada con aquela fervenza de descubrimentos e de ofertas de súa tía. Contestoulle co corazón na man, sen o menor cálculo:

-Madriña, lévasme a cada misterio que nin sei o que se debe dicir nestes casos...

-Muller, ben sei que es unha inocentiña, pero, se me confeso contigo, ¡iso levo adiantado! ¿Ti sabes que mos artistas do teatro ensaian? ¡Ai, non, que aínda non te levei a ningunha función; a ver se na próxima saída...!

A rapaza, derreténdose de agradecemento e de franqueza:

-Madriña, de verdade, que se tales cousas soubese antes de vir, daquela nunca ao barco subía, que aturaría no Manuel, canto fose, pois, se non chego a vir..., ¡igual volvías para Galicia, e desa maneira, todo arranxado!

-Meniña, entremos aquí, neste bar, que precisamos unha jícara de café..., para que nos dea esporas! E do que vimos falando, nunca me digas papurretas, que me vou enfadar; ¡en serio qeu si! Do outro, diso dos cartos, logo pareces a ruda, que me abortas tódalas ideas, ¡e iso que as teño ensaiadas! Cos meus cartos na túa cabeza, na túa, polo que poda pasar, o dito: eu, nunha quinta desas de enfermería, desas da Beneficencia do Centro Gallego; e ti pos un negocio... Mira, unha cousa coma esta, ou mellor, pois ti, co meu, terás para máis. ¡Comidas, eh, que de camas, nada! ¡De camas, cada un na súa, na propia casa, e se casaron cunha fea, daquela que apaguen a luz, que iso aforran! ¿Xúramo?

-¡Si que o fago, madriña; xúrocho por canto máis quero neste mundo!

Con estas seguridades, Queta levantouse, aínda que cun notable esforzo, para seguir a rota calculada de antemán, pero a sobriña insistíalle:

-Madriña, ten máis xeito volver para a mansión; ou mellor aínda, achegarnos ao sitio dos barcos, aí onde os amarran, e quitar billetes para volver á Coruña, que os cartos caberanlle nese bolso, ¿ou non? E despois, no barco, poñemos o bolso de cabezal, e durmimos por quendas, unha durmida e a outra esperta, coma os soldados..., ¡para que non a rouben!

-Meniña, díxenche que imos pasalos á túa cabeza, ¡e non ao teu cabezal! Así que, ¡arreando!

-Daquela, xa que non tes amaño, ¿para onde?

-Xa cho dixen, á Morgan, aí adiante, que logo es ti máis murgana cá eles, e iso que se chaman desa maneira! Din que é a mellor Banca destes liborios (Liborio = cubano (xenérico, alegórico, algo así coma o "Tío Sam" para os americanos), que por iso pagan pouco de xuros, pero son uns pícaros, outros! ¡Como serán nas outras Banquetas! E vai de últimas: ¡Non discutas, non porfíes máis, e acuártate (Acuartar = poñer termo a unha disputa, concordar en algo) no falado, que contigo non quero perrenchas...! Tampouco me fales de volver á nosa parroquia, que me danas, así, enferma deste mal feo, aínda que sexa rica como son, pois o pepillismo (Pepillismo = exhibicionismo) xa o teño curado; ¡iso si! De posta alí, de plantada no noso país, todo se me ía figurar que notaban o mal que padezo, ¡e qué vergoña para min, que remataría comigo, aínda que algunha esperanza quede! Para cascar váleme un sitio calquera, mesmo a gabia dun valado..., xa que din que Deus está en todas partes! A onde vaia xa estará El agardando por min... ¡O malo é se lle deixa o sitio a un xuíz deses de Paz, que non hai un que sexa bo..., sen xamón, e o teu deixámosllo á Robynia!

-Madriña, eu, sen ti, ¡cero! Daquela tardarei en ir, que tampouco me apetece, por máis que moito me lembro de miña nai e do Toño, pero, de chegada aló, ao noso Vilar, ao noso Montecubeiro, eu soa, ¡nin sabería comportarme!

-¡Miña xoia! E terás razón, que non é cousa de que volvas só coa herdanza, sen xustificar algo de teu, gañado por ti, ¡sequera por decencia, polo qué dirán! O mellor plan xa cho teño dito: Cos meus cartos, agora que empezas a saber cociñar, pos unha casa de comidas, ¡elegante, elegante! Estes gringos, que saben máis que Merlín en asunto de cartos, sempre dixeron que non hai nada coma un negocio honrado para lavar os outros, os sucios... ¿Entendes? Muller, hai que aprender dos pícaros, pois o diaño é máis listo cá Deus; ¡sempre o foi, que di a propia Robynia que lla xogou, ben xogada, daquela, no Paraíso! ¿Enténdelo, currusca? Esta é a miña vontade, a derradeira; é a miña despedida para poñerme en camiño, que logo me vou de viaxe, outra vez sen maletas, salvo as dos meus pecados!

Aínda ben non rematara co seu enésimo sermón, con aquel testamento íntimo, absoluto, xeral, tanto do material coma do anímico, sentiuse tan débil e tan conmocionada que non puido escusar un abondoso efluvio de bágoas. Pola súa parte, a afillada, aquela herdeira universal, Herminia, quedouse encollida, acovardada, cativeira e diminuída, como nunca, ante aquela grandeza espiritual de súa tía.

-Madriña, o mesmo de antes, e perdoa, que nin sei que dicirche, nin como alentarte: Tantas cousas, e tan gravísimas, así, de súpeto... O que vexo clarísimo é que teño a obriga de coidar de ti, ¡ao máximo, por encima de todo! Pero tamén me gustaría seguir coa señora Robynia, que ela, miña pobre, cadora está peor, que llo noto. Ti tesme a min, e logo que non che falla a vista; nun apuro, avísasme, e vou contigo, mesmo nun coche deses de punto, pero esa Lady, con ese home, e cuns amigos que só a visitan para aproveitarse dela, que incluso se rin de cousas que non teñen graza, que ven llelo noto, que eles, os outros, coidan que non sei nadiña de inglés, pero a señora é tan santa que non os bota da casa, que llelo atura todo, e penso que o fai para non quedarse soa con ese diaño, ¡outro Manolón!

-Muller, eu preciso de ti, iso é certo, pero tampouco te quero ao meu rabo maña por noite, así que, ¡por min non vaias perde-la túa colocación! E tes que aguantar o teu, sequera sexa ata o intre de montar o teu negocio... ¡Disto, ben sabes que cando falo, falei, que a miña palabra é unha lei!

Á sobriña escapóuselle aquel proxecto no que ía matinando:

-O noso Manuel, por tarde que fose, nunca fóra durmiu, pero ese Merton..., ¡ese debe ter tantas camas como noites! ¿Sabes qué che digo, madriña; sabes qué se me está ocorrendo? ¡Vouno facer, que algún día terei que empezar a imitarte, que cando eu fale, tamén falarei, e teño que falar pois co meu padrasto falei de menos, e deixeille gañar a partida! Voulle pedir á Lady que te deixe durmir comigo, na miña propia cama, que é ancha de sobra, que así molestamos pouco, e podo atendervos ás dúas, asemade, a corpo de rei... ¡Está dito, e só me falta atreverme, pero desta, nin Manuel nin Merton!

A madriña fíxose cruces, temerosa das consecuencias daquela arroutada da súa cativa.

-¡Nena, non me chiquees (Chiquear = loar, gabar para convencer) con esas bajas (Baja = intención, propósito desmedido que oculta unha segunda intención) túas, de monxa da Caridade, e non me discutas, -Seriouse tremendamente, con toda a forza do seu carácter, que esa tíñaa intacta, -pois agora, de feito, son a túa titora..., ou como coño se diga! ¿Sabes por qué se me ocorreu aquilo de pasar por túa madriña? ¡Iso da "madriña" é unha cousa de nenos, un xogo, o refuxio dun xogo! Estes cubanos teñen uns inventos do máis pícaro, e iso que parecen atronados, aplanados pero tronados; sonche moi espelidos..., ¡ben ás cheas coma aqueles esquíos que tanto abundaban nas chousas de Sagaruxe!

Á afillada tíñana sen coidado os pillos e mailos esquíos, que o seu problema era outro, perentorio, inmediato, así que lle insistiu no de levala á mansión:

-Diso, do falado..., alí estarás ben, e logo que una señora tan caritativa como é esa Robynia non nolo pode negar... ¡Co divertido que é oírvos falar, ás dúas, e co ben que vos entendedes que logo parecedes do mesmo país, e incluso da mesma relixión!

Queta tordeou coa cabeza. Alegoulle, para disuadila, temerosa tamén, que fose armar unha irreversible, e ben gorda, co Merton.

-Muller, non te desafores (Desaforo = ardor, arrebato) desa maneira, que é inútil, porque o Adam non me vai querer na súa casa, pois á mansión non leva os seus pecados... E tamén está que precisarei dos médicos... Para iso nada mellor que esa Quinta do Centro Gallego; esa cousa, ese hospital ao que algúns chaman Casa de Salud, e outros, La Benéfica, que xa funcionaba daquela, cando mandaban os españois... ¡Cando mandaban, cando abusaban, e como un abuso trae outro, ben que se aproveitaron os gringos facendo que lles daban apertas aos cubanitos..., para entrar eles!

A rapaza, daquela, daquilo, pouco entendía, pero onde hai corazón pouco cerebro se precisa, así que insistiu, competíndolle en enerxía, entrañablemente compadecida de súa madriña:

-¿Como sabes que non te quere o noso patrón? Agora, de enferma, que xa non es nada para el...; ao sumo, unha criada, outra, outra negra, tal que Agar! E logo que de ti, polo menos diante miña, sempre falou ben. Lémbrate que teñen un carro, outro, o vello, o dos xardineiros, e nun caso de apuro vanche polo médico, calquera deles, pois aínda que parecen lobos, a min trátanme con todo respecto.

Queta, por querer, houbese querido, pero..., ¡estaban verdes!

-Non che sei, que iso non é costume, que estes de por aquí, maiormente os gringos..., ¡sonche máis independentes cá propia Cuba! Sonche seus, seus, seus..., tres veces seus..., coma quen toca a Santos!

-Pois ao médico Reigosa, o pai do de agora, e bo señor que era, morreulle un criado na casa..., ¡e non o botou dela, con todo ter parentes na parroquia!

-¿Quen che contou iso? Daquilo acórdome eu, que ata se dixo que lle axudou a morrer, pois o home estaba saudable, mozo, pero..., ¡só tiñan unha criada, e eran dous, dous homes a pretendela! ¿Enténdelo agora...? ¡Á xente sempre lle gustou encubri-los pecados dos ricos, fose aquí ou aló!

-¡Boh, deixémolo, que ata serían maledicencias da xente!

-Vai calando, e papa este café; pero mellor che pido outro, pois con tanta parola deixáchelo arrefriar... ¡Veña, muller, date présa, que xa me sinto mellor, e temos a meda aberta..., ¡co trebón anunciado!

Xa na rúa, dirixíndose á Morgan:

-Tes que fixarte, e ler tódalas palabras deses papeis do Banco, pois eu, ¡xa ves! Eu vexo as cousas, pero non percibo as ideas, que para os papeis son cega, que non sei ler! ¡Que cousa máis triste isto de non entende-lo letreiros, tantos que hai nestas rúas de Centro Habana!

-Madriña, por se che serve de algo, ti valos sinalando co dedo, para que eu saiba a cal te refires, e daquela vouchos lendo, un por un, tal que se fose a filla da nosa cega de Gondel...

-¡Tarde piaches, meu pitiño, pois agora...; agora de pouco me val! En todo caso, Deus cho pague, que ata non sei se será cousa de Deus, ou unha broma dos seus santos, que igual es ti o meu anxo da Garda, ¡e eu que te tiña por afillada...!

...

De volta, xa de cara á mansión, cos arranxos bancarios feitos, ben feitos, cargadiñas cos mellores paxelos que viron nas tendas de roupa, tantos que, con todo ser liviáns, avultaban máis cós que levara Herminia para Cuba, xamón incluído:

-¡Ai, madriña, moitas toleadas fixemos hoxe, pero a máis grande foi esa dos pesos...! ¡Tantísimo capital, e todo ao meu nome, coa miña firma...! ¡Deus, qué tolemia che entrou! Non sabes o que fixeches, que agora estás nas miñas mans, pois a miña despensa é a túa, e vou tirar dela para merca-los billetes, ¡dous!, que imos embarcar..., despois de pedirlle desculpas á señora Robynia, claro, por deixala así, de súpeto, pero primeiro es ti! Xa verás, xa, que aquelas augas da serra, que as hai ferruxinosas, mataranche eses proídos das túas partes..., ¡de ben lavadiña con elas!

-¡Ca! Mellor có permanganato, nada! E logo está esa maldita glicosa, ¡que non se quita nin comendo verzas! Os pecados da carne é o que teñen, que levan consigo a penitencia, a podremia das partes pudendas... ¡A pecados secretos, enfermidades secretas!

-Madriña, xa debemos ir parando con estas cousas, que só serven para entristecernos, ás dúas, pero ti, ¡co falangueira que es...!

-¿Pero, qué? ¡Que tanto pero, nin tanta mazá, que non nos sobra o tempo para facer cousas importantes!

-¡Precisamente! Eu non sei onde viven os da nosa terra, as túas amizades, por..., ¡por se teño que pasarlles algún aviso! ¡Pero que Deus non o queira...!

-¡Condenada, que estás en todo! Mira, muller, cando cheguen eses apuros, ti, daquela mesmo, antes de nada, avisa aos do Ceo, que nin sei cómo se fai... Por se acaso, bérralles forte, e dilles: ¡Aí vos vai miña madriña; abrídelle a porta grande, para que lle caiba o cu, que o leva deformado de tanto arrastralo polo chan, polo chan e polas camas, segundo cadrou!

A rapaciña, escandalizada, verdadeiramente escandalizada:

-¡Madriña...! ¡Vaise enfadar Deus con esas chanzas sen xeito, que eu, de sentada no seu trono, tamén o faría!

-Agora en serio: Ti avisa a Deus, cun Noso Pai, e a ninguén máis, pois ninguén bota en falta as cousas que deixaron de servir. O único, iso si, que me enterren fonda, ¡canto máis abaixo, mellor!

Herminia, cadora máis escandalizada, no paroxismo:

-¡Madriña..., por Deus!

-Que si, muller; en serio. Pídocho por menciña, para que non me retreman os osos ao quedarme sen polpas, daquela, cando patiquen por riba de min..., ¡que os homes pesan moito!

Desta indirecta, a sobriña-afillada pasou.

-Madriña, insisto, que ti coñecerás moita xente da nosa; ¡tantos que hai en Cuba! E quererán honrarte, que teñen dereito a presentarse, ¡pois iso é o costume, de sempre!

-Calma, muller, que non dás calado: Coñezo a moitos, de aquí, de aló, de máis arriba e de máis abaixo, pero ás mulleres, ou as enleguei, ou competín con elas por tras do altar. En canto aos homes, ¿que máis che podo dicir? ¡Gratis só foron os primeiros...! O único importante, o único que me preocupa, é: ¿Non terán medo no Ceo de que lles corrompa as virxes, eu, co celestina que fun? ¡Daquela, ao inferno! Como dixo o cura, Á porta inferi... Eu, de latixos, ben sabes que nada; e do resto, pouco. Pero isto está claro: Hai dúas portas, a do Ceo e maila do Inferno. ¡O caso é levar o enderezo ben sabido!

Nada, que con aquela muller non se podía, pois sempre se chanceaba, coa morte que fose, así que a súa afillada deuse por derrotada, e calou, por moito tempo. Súa madriña ben llo notou, e cando xa ían cerca da mansión:

-¿Dáche vergoña que se confese contigo esta gallaruza, esta afanadora, esta jineta? Pois todas che vimos da virtude, e algunha, ¡que se lle vai facer!, acabamos sometidas á virtud destes gringos, destes alacos, coma eu, de mesera, ¡ou do que cadre! Pero tampouco penses que os nosos son de cera, pois eu caín cun veciño..., ¡que xa cho dixen! ¡Para que veñas falando de avisa-los veciños...! Mira, nena, que abuse de ti un descoñecido, pase, pero que o fagan, que te amolen os propios veciños..., ¡mala centella os coma!

-Madriña, non penses mal, que se vou calada é..., ¡porque me matan os desgustos! Sequera ti non pérde-la graza coa enfermidade, pero eu, de sa, e con só ver sufrir aos demais, ¡feita cisco!

Calaron por fin, as dúas, pero non por iso deixaron de esbagullar. Camiñando por aqueles empedrados, con lentitude, abraiadas de tantas emocións, Queta tivo outra das súas ocorrencias e detivo á sobriña:

-¡Eh, nena párate aquí, que logo parece que imos de enterro..., e iso aínda non chegou!

-¿Que queres, madriña? ¿Cansas?

-Esta pratería, que non quedan máis de aquí á mansión... Xa que ando de testamento, terei que deixarlle algo á nosa Virxe de Montecubeiro, á do Rosario...

-¿A do Rosario? ¡Non te entendo; isto tampouco!

-Si, muller, á do Rosario..., ¡para que o rece por min! Entre ti e mais ela, ¡dúas! O peor é que se me esqueceron os misterios..., ¡á forza de non usalos!

-Madriña, tampouco te preocupes diso, que chos ensino eu...

-Vou mercar uns candeeiros...; do mellor que teñan, e gárdalos no teu cuarto, para cando chegue a ocasión...

-¿Para qué, para cándo...?

-¿Es boba, ou faste? Para cando volvas á terra; e daquela dásllos ao cura, para que os poña no altar. ¡Pero que non te tente o demo dicirlle que os merquei eu..., para que non chegue a saber a orixe desta prata!

Cos candeeiros tamén mercaron dúas imaxes da Virxe do Cobre, ricamente enmarcadas, para cadansúa cabeceira.

Ao saír da pratería:

-Chica, ese cabrón, ese tendeiro... ¿Fixácheste nel, no seu nariz?

-¡Como non sexa que ten unhas nafres ben fortes...!

-É un xudeu, ¿sabes?, neto daqueles que mataron a Cristo, ¡pero el coma se nada, que ese fulano vende a nai de Cristo que sexa! ¡Todo cheíño de cousas da nosa Igrexa!

-...

Sería divertido saber, informarse, qué opinou a Virxe do Rosario, de Montecubeiro, daquel galano tan caro e tan misterioso, adquirido na pecadenta Habana expresamente para ela, ofrendado tan amigable e comenenciudamente, ¡do ut des!, por unha muller de mal vivir. Cando vaian a San Cibrao pregunten por aqueles candeeiros, pois ao ser de prata non se enferruxen, e coido que seguirán alí, ¡salvo que alguén os roubase!

Coa señora xa falei...

Os padecementos sucesivos, acumulados naquel corpo tan mal tratado, sufridor e sufrido, da nosa Henriqueta, non se detiveron no seu curso dexenerativo, ¡nin co permanganato!, pero entrou paseniñamente nunha fase de ralentí, caracterizada, auspiciada, por un conforto anímico, debido, fomentado e sostido, polos alentos que recibía da súa afillada.

Pola súa parte, mentres, Herminia viviu aquel noviciado habaneiro cun ritmo vital trepidante, pero a súa xuventude e mailos azos evolutivos, en progresiva superación, levárona sempre adiante, sen vacilación, esperta e receptiva, naquel perfeccionamento seu tan ansiado, tanto, que deixou atrás, en gran medida, en cuestión de meses, a súa mentalidade infantil e mailos seus hábitos rurais, sen por iso esquecer, nin arquivar, os valores incorporados desde o berce á súa peculiar idiosincrasia, tan observadora ela, e tan penetrante, rigorosamente indutiva.

Xa se comportaba tal que se houbese levado para Cuba, naquel atadiño dos catro paxelos, un fardo de enerxías telúricas, naturais, concentradas, daquela serra tan agreste pero tan recordada. Con estes ímpetos, con estas pilas, atendeu satisfactoriamente á Robynia, coa saúde tamén quebrantada, pero con menos padecementos dos que atribulaban por entón á Queta, á madriña. Por sobre deste desdobramento persoal, de dobre atención, lastrábaa o intríngulis daquela vida señorial tan complexa daqueles potentados, daqueles gringos, para ela tan estraños e tan especiais, mesmo arrevesados.

Con isto e con todo, e todo simultáneo, sen deixar de ocuparse da súa Queta, tiña satisfeita, ou máis ben asombrada, á súa profesora de Cultura Xeral, aquela que lle puxo, que lle pagaba, Robynia; tanto, que, con só catro horas diarias, teimosas iso si, estaba acadando daquela rapaza tan pletórica de posibilidades intelectivas un puído extraordinario, admirable; ¡en inglés, para máis esforzo, e por conseguinte, para máis mérito da alumna, unha galeguiña refeita, reciclada!

Incluso o propio Merton, coa súa peculiar forma de ser, de ser e de estar, chegou a admirar na nosa rapaza, non recatándose coa súa muller, con Robynia, de mostrarlle o asombro que lle inspiraba aquela evolución formativa, aquela conversión, aquela metamorfose do rural ao urbano, tan intensa, incansable, sostida con tanto tesón, daquela mociña, case unha adolescente; e incluso por aquela apropiación xestual, mimética, de estilo, que facía, que acadou deseguida, dos falares e das actitudes refinadamente señoriais, londinenses, que non americanas, da propia Robynia. Unha rapaza que ía de garda-las ovellas naquel Oriente afastado, na prolífica e illada Galicia, principal abastecedora, por entón, daquelas correntes migratorias que arribaban ao Novo Mundo en rogas, a fatados, polo estilo dos que ían a Castela para seiturar, só que con carácter indefinido, a tempo indefinido. América, un mundo de promesa, de esperanzas sen límite; un mundo novo, que de feito xa era vello, en tantos aspectos vello, avelloado pola mácula dunha picaresca e dunha avaricia depredadoras, tremendamente enraizadas.

Non obstante, aquela admiración do Merton tiña, para el mesmo, no seu caletre, moito de contrariedade, de fracaso íntimo, pois aquela mociña seguíalle resultando inaccesible en tanto en canto corpo sensual, poderosamente atractivo, dotado dunha forte chamada erótica, dun perfecto, equilibrado, sex-appeal, e á vez, inaccesible, de todo punto indomable, que nin opción lle daba para iniciar unha ligazón, unha aproximación experimental, sequera fose de tenteo, situación inédita e inexplicable para aquel buche (Buche = individuo abxecto) triturador das resistencias e dos recatos femininos, un Don Juán, pero ao seu estilo, á americana, con máis de violador que de conquistador, que tal era a súa peculiar e habitual xactancia, para máis declinación machista.

En planos diferentes, no senso oposto, Herminia estaba disposta a misionar no gringo, a conquista-lo Merton, a colaborar coa Lady na súa recondución, pero aquel home turbábaa tanto, coa súa simple presenza, coa mera proximidade, que nin para súa tía se sentía capaz de facerlle aquela proposta, aquela petición tan arelada, longamente meditada. ¡Pero tiña que facelo; éralle vital, indemorable! Así que, unha mañá, nunha das poucas en que tomou o seu breakfast na mansión, aproveitándose, collendo pé de que lle gabou algo gracioso dun bolero (Bolero = refírese a un tipo de chaquetiña de punto, de entretempo, que se puxera de moda por entón), daquelas compras de súa tía Henriqueta, e co aquel da prenda, o look que ía collendo a donceliña, de día en día acrecentado, superado.

Ela, nun inglés xa bastante bo, para mellor sensibilizalo, para mellor lidalo, atreveuse a formularlle aquel proxecto, aquel desexo tan sentido e tan fondo que a desacougaba, que lle minguaba o sono:

-Míster, señor Merton, unha palabriña, por favor, que quixera pedirlle que..., que estiven onte, niso, na Benéfica do noso Centro, para ver á madriña, ¡que por certo deume saúdos para vostede, ben cordiais, que ata me dixo que non é tan malo como parece...! -Nisto último mentiulle para afagalo.

¿O empresario? A todo isto ausente, evadido, pois as cordialidades, os recursos humanos das súas explotacións, para el así eran, ¡de usar e tirar!

-¿Si, e qué? Os permisos para saír pídellos á túa xefa, á Lady... ¡A min non me veñas con macanas, e menos para miudezas!

-Non, señor, que non ía por aí. Mire cómo é a cousa, e por favor, escoite: esa pobre muller, miña madriña, está bastante ben atendida, iso é certo, pero..., ¡séntese moi soa, soíña de todo, como se a metesen na casca dunha noz! Eu pensei, atrevinme a pensar que, que o pode remediar vostede, xa que tanto se aprecian! E por iso...

De entrada, a reacción do gringo foi aceda, agresiva, mostrando aquel carácter desaborido, tan habitual nel, con aqueles falares sarcásticos e ferintes, incisivos, que tan lucrativos lle resultaban:

-Non ten perigo, ningún, que lle convén un descanso, que sempre viviu acompañada; ben acompañada e ben folgada, pois, como ela mesma di, ¡con só darlle ao cu...! Exactamente iso, que se fixo rica á vez que gozaba! ¿Que máis lle pode pedir á vida unha lurpia desfondada, retirada, que xa non é capaz de temperar..., nin unha guitarra!

Herminia tragou aquel sapo sen achicarse nin baixa-la vista, sosténdolle aquela mirada imperiosa, glacial, mordazmente despectiva, levada do seu interese nunha cuestión para ela vital, e sacou a relucir unha vara do seu remangue, ou máis aínda, esforzándose para non perder aquela dozura tan súa, candorosa, que lle imprimía un selo de particular distinción:

-Señor, considero que non é propio, nin xusto, que mencione iso, iso que acaba de dicir, ¡e precisamente vostede...! Por favor, agradézolle que non me faga falar..., ¡de certas cousas!

O gringo dubidou entre deixala coas verbas na boca ou concederlle outro minuto:

-¡Pero ti..., donicela! ¡Estas gallegas..., por todas partes; e cadora máis!

-Señor, permítame insistir, que llo teño que dicir..., ¡agora que o vexo, das poucas...!

-Moita agulla che ensinou esa vella, ¡e total, en catro días! O que dixen, unha donosiña, incluso nos andares; nos andares e nos falares, con esa sutileza, con esa fraxilidade etérea, que tal parede que voades, pero cun pincho, cun aguillón..., de avéspora! ¡E menos mal que o resto da colonia non é feminino!

Era tan grande a devoción daquela afillada? por súa madriña, que se acrecentou co castigo daquel..., domador?

-¡Pois aínda lle teño outra, para cando remate con esa jícara, que se vai atragoar nese engulimento ridículo que fai do seu chocolate, pois tal parece un boi chuchando nun pichoco!

-¿Outra, qué? ¿Ousas ameazarme...? -Merton estaba chegando ao paroxismo da súa irritación. De non ser porque aquela rapaza era o ollo dereito de Robynia, ou máis exactamente, a súa visión funcional, protésica, substitutiva...

-¡Téñolle outra arma, unha bisarma secreta, que Deus, ese Deus do que vostede renega, a cotío, estame axudando, moitísimo..., desde que caín nesta Cuba do ron, que así andan todos, ou case todos, borrachos pola vida!

De chegados a este punto o gringo, arrecunchado, apelou ao humor, un tanto crebados aqueles fumes pola graza da súa mucamiña:

-Pode, pode ser, que polo visto todos se poñen de parte túa: Ese Deus, esa Queta, esta Robynia... ¡Tes máis defensas cá Habana: o Morro, a Punta, a Cabana...! -Inusitadamente riuse, se ben con algo de falsete.

-Míster, perdoe as molestias, desculpe que insista..., pero córreme présa! ¡Ten que ser hoxe, hoxe ou nunca! ¡Por favor llo pido, un minutiño, que llo digo nun santiamén...!

-¿Poste melosa? ¡Primeiro atacas, feres, e despois lambes a miña ferida...! ¿Ti es un anxo ou un diabro?

-Íalle dicir que..., se non é moita molestia, -Arrincouse, -que lle permita á súa dona que traiamos á Queta para aquí..., que durmirá comigo, na mesma cama, sen ocupar habitación...

A todo isto a nosa rapaciña a punto de afundirse, pero colleu aire e deu outra brazada:

-Señor, teña presente que deste xeito eu podería coidar da súa dona, e tamén da madriña, asemade; de ámbalas dúas, con tódalas miñas forzas, e con todo cariño, que lles quero moito..., ¡ás dúas! ¡Xúrollo!

Ao notarlle unha certa vacilación, apresurouse a matizar con outra cuña da mesma madeira:

-Non, señor, non pense mal, que de aumentarlle gastos, nada, nadiña, que se é preciso, renuncio á miña paga... ¿Verdade que non lle parece mal? ¡Fágao, señor; pola súa dona, por esta santa que Deus lle deu, e tamén polos seus defuntiños...! ¡Máis cá isto non lle vou pedir, non lle podo pedir, nunca dos xamais!

Merton, indefectiblemente, ¡aos cartos! Primeiro, negocio; segundo, negocio; terceiro... De malas; moito, das peores...

-¿De onde che veñen os pesos para esas liberalidades...; ou é que nos tificaches (Tificar = furtar, raspiñar, enganar)?

-¿De onde me van vir, da Queta, por suposto, que xa me deu canto tiña..., en vida! Todo é meu, que todo está ao meu nome..., ¡por se lle pasa algo!

Aquel descubrimento foi definitivo, apical para o gringo:

-¡Esa calderona (Calderona = intrusa, aproveitada, métome-en-todo)! ¿Pero, todo, absolutamente todo...; aforros, enriquecementos sen causa...?

Aquí si que se doeu a rapaza. Bramou, encarándose con gringo:

-¿E logo, qué; non é dona dos seus actos? ¿Rouboulle algo?

-¿Algo...? ¡A saber o que me leva tificado! Mira, rapaza, e con isto, voume, que teño présa: Ti estás aquí para o que estás, que á Queta xa a coidan, demasiado..., ¡onde a deben coidar!

Herminia, doída e moi ofendida, retouno:

-Agarde un intre e verá, que ben o sinto pola lady, pero..., ¡sonlle quince días, medio mes, deste no que estamos! Déame eses cartos, que con vostede tamén saio eu, á rúa, pero por camiños diferentes. Agora, mentres me fai a liquidación, eu dígollo á señora... ¡Despídome, que se acabou o preito con vostede!

Merton, sorprendido, incrédulo ante aquela decisión, aquel ultimato dunha galeguiña habitualmente tan doce, tan suave, e de presente, inesperadamente, enérxica, irada, feita unha furia:

-¡Calma, maremoto, non desbordes, que xa falarei coa señora, pero non che prometo nada; en absoluto, que iso que me propós é un disparate...!

-Non se moleste, pois coa señora xa falei; ¡eu, de antemán! ¿Ou cómo pensa que llo ía dicir a vostede sen contar coa benevolencia da señora? ¡Ela, si, que ela ten diso..., e menos mal que aquí non son todos de pedra!

-Ti ben planeas, pero, dúas enfermas..., ¿aquí? ¡Isto non é a Benéfica!

-Acougue...

-¿Eu...?

-Si, vostede, pois entre as dúas fan unha, que o médico ten sentenciado á madriña...; ¡semanas, e como moito, meses! ¡Pouco lle imos estorbar...!

O gringo seguía co seu denominador común: ¡os cartos! ¡Para el, principio e fin de tódalas cousas!

-Para non retirarche esas clases, que non o consentiría Robynia..., precisaremos unha doncela, outra!

-¡Está de camiño, que vén de España, no próximo vapor...! Si, é certo, que se trata dunha prima miña, unha tal Neves, que é máis forzuda e máis traballadora cá min. Ten azos para traballar por tres...; ¡por tres, ao prezo dunha, así que lle vai saír barata!

Aquel gringo, a tal momento, xa estaba máis voado có Marne. Herminia repetiulle aquela jícara, ¡na que cabía un neto!, e incluso lle sorriu con agradecemento ao retirarlle o servizo:

-Grazas, patrón, que por aí vai ben, pois con tres destas..., perdóalle Deus! ¡Seguro que si! Vostede é coma os pozos fondos, que canto máis fondos, mellor auga!

O gringo subía polas paredes, co asombro que lle infundía aquela rapaciña:

-¡Esta diplomática, esta embaixadora; unha Xoana de Arco, talmente, que se chega a terte aquí, con mando en praza, daquela do 98..., ti, de Presidenta da Illa! ¿Presidenta da Illa? ¡Máis importante é ser Gobernadora desta Mansión! -O gringo, nun arrouto dos seus, meteu a man no peto e sacou un mañuzo de chaves, do que tan só retirou a da súa arca, a da Fortis. Feito iso, buscou a man de Herminia, para entregarlle as restantes, pero ela recuou, incrédula:

-As chaves, non, que nin llas pedín nin llas quero, por se falta algo..., que a min ábrenme os gardiáns. E logo que xa as ten Agar...

Pero el insistiu ata esixirlle que as collese, que as sostivese:

-Desde hoxe, ti es a Gobernanta, a Ama das Chaves. ¡Falaría menos...! A única muller que me venceu, na miña propia casa... Esa tal merece defendela, administrala, rexela..., ¡a perpetuidade, honoris causa! ¡Congratulations!

E sen tomarse un respiro:

-¡Que veña esa Queta, que veña esa prima..., que veña todo deus, pois eu, en vista do visto, voume..., para traer cartos! ¡Esta maldita galega...! ¿Oes, de verdade, ti es galega..., ou viquinga? ¡Non me contestes, que xa o sei: Ti es unha valquiria!

-¿E logo, qué ía ser..., unha negra? -Contestoulle Herminia por pura intuición, en contrarréplica, que non lle entendera ben aquel sarcasmo.

-Non; nin gallega, nin negra, nin viquinga, nin valquiria... ¡O que ti es é xudia; unha xudía da mesmísima Xudea, aqueles que crucificaron ao seu propio Cristo!

Merton foise, cabreado pero tamén satisfeito, que ben lle gustaban as regueifas. E de paso, descargou á súa muller de certas funcións domésticas. ¡Non ía derrotado, non, en absoluto, ou polo menos, tal non se sentiu!

En canto á rapaza... Aquela mociña, case unha adolescente, empezaba a ser alguén na Habana; empezaba a ter, ou a demostrar, unha personalidade ben definida, incubada, chocada, nos fragores daquela Cuba metamórfica, na que o dilema era, ou anonadarse, subsumirse, abaterse, para acabar de felpudo, ou enfrontarse á vida rotundamente, con azos e con decisión.

¡Sequera ben te precavín!

Ao día seguinte daquela porfía, xa co placet do Merton, con tanto tesón logrado, mesmo arrincado, foron as dúas de visita á Quinta do Centro Gallego. Herminia empurrando aquel carriño de inválida de Robynia, e non en auto, para que lle servise de paseo, de distracción. Unha, cos alentos, coa vontade da súa humanidade xuvenil, estreando a vida, adestrándose para ela, con aquela devoción por súa tía, que lle dera ánimos para enfrontarse ao gran alligator, ao Merton; e a outra, Robynia, coa humanidade gastada, erosionada, daquela convivencia tan sacrificada por un amor imposible, pola devoción conxugal para cun home que sempre a utilizara de xoia, de presea, coa que lucirse, coa que introducirse socialmente, disimulando, a cotío, e con todo cinismo, unha serie de desavinzas e de infidelidades.

Madrugaron máis do habitual para levarlle, axiña, á Queta, aquel ofrecemento, aquelas novas da entente gracial, obtida do Merton case que a fortiori.

Herminia, no seu habitual comedimento, deixou que falase primeiro a patroa, Lady Robynia.

-¡Amiga Queta, hoxe non te queixarás de aburrimento, que estamos aquí, contigo, ámbalas dúas!

-¿Outra vez? ¡Uih, qué ben, pero vaise cabrear o señor Merton, coas tres, asemade, de que veñan tan a miúdo! E vostede, co delicadiña que anda... Mire, vostede sabe moito, pero igual lle podo ensinar un refrán da miña terra, un que si que a caridade, de ben entendida, comeza por un mesmo!

A gringa, segundo a beixaba, fraternalmente:

-Queta, non te enfades por tan pouca cousa, que esta é a última, a derradeira das visitas que che facemos, ¡xa que non as queres...!

-Pois mellor así, de verdade! Moitísimo me alegro de vela por aquí, outra vez, unha máis, pero eu prefiro que se quede por aló, no seu Vedado, nese barrio dos seus, na propia casa, atendéndolles ás súas cousas, ás súas visitas, aos seus afáns, aos seus remedios, e gozando canto poida dese xardín tan precioso da súa mansión, pois a vida sonlle catro días, e hai que recrearse co que se ten..., ¡mentres se pode, mentres lle deixe facelo ese Señor de Arriba...!

Pero a dama persistiu:

-¿E logo, non teño dereito a saber de ti, a verte...? ¡Ti, tan graciosa, sempre extravertida, unha verdadeira quitapenas, que os ingleses, lores ou non, comparados contigo sómosche uns amargados, incluso cando gozamos a riqueza da saúde, para canto máis...!

-Para saber de min, bo correo temos, ámbalas dúas, que esta afillada o que é de pernas ben lixeira é, que anda máis cós lobos, e menos mal que pouco temos saído..., cando eu andaba..., que me rebentaba cos seus pasos de marine.

A afillada afondou, abundou, naquela chanza que lle prepararan:

-¡Madriña, non o entendes: é que tampouco virei eu, que teño outras obrigas..., en perspectiva!

Queta sobresaltouse desconcertada por aqueles falares inesperados da súa adoptiva, pero fixo de tripas corazón, resignada ao malo, ao peor; ¡para ela, outro desengano, un máis! Asumiuno con xenerosidade:

-¿Vaste, vólveste ao Vilar...? ¡Debín contar con iso! -E facendo de tripas corazón: -¡Ai, muller, fas ben, que ata será prudente, moito, e máxime agora que non poderei espreitarte, que máis segura estarás por aló, que ben sabes o dito: A ocasión fai ao home ladrón! Non se me enfade, Robynia, que vostede ben sabe ao que me refiro... -Dirixíndos outra vez á sobriña, que se quedara muda ao ver o xiro da interpretación: -Mira, muller, por min non deixes de facelo; e canto antes, pois estes padecementos logo piden polo cura... ¡O único que vou precisar é que me unten os zapatos, que do demais ben atendida estou! A única pena que levo é de non ser bruxa, meiga, que se di, que me gustaría botarlles unha ollada, para despedirme, así fose dacabalo dun vasalo, ás pena da nosa serra, que a tal momento estáseme representando a Pena das Mentiras; e tamén a da Ferradura, os seixos da Pena Grande, aqueloutra do Carril...

Herminia deulle outra volta á súa buxaina:

-¿E non lle apetecería un grolo daquela fonte das Tabernas, aquela onde beben os arrieiros, eses maragatos, eses mercadores que pasan tan a miúdo coas recuas polo noso Camiño Real?

Queta fixo por conte-las bágoas:

-¡Ai, si; e canto me vou acordar dela no purgatorio...!

A rapaza parou, arrepentida de súa rexouba, pois aquel xogo estaba resultando excesivo, ferinte, dramático:

-Madriña, perdóeme; mire que son chanzas para axudarlle a conserva-lo humor... Eu non volvo, eu non marcho sen vostede! ¿Esquécese de que andan os lobos pola serra adiante...? ¡Pois eu non, e téñolles pavor!

Súa tía:

-¡Aquí, tamén; aquí tamén, sexan lobos ou caimáns, que todos eles, feras son; e logo que canto máis lonxe se está da casiña onde un naceu, máis perigo enriba, que non se coñecen os camiños; nin os camiños nin as árbores ás que subirse!

Robynia tamén se decatou de que foran excesivas, que a estaban facendo chorar, e con iso apresurouse a clarificar:

-Queta, voucho dicir en serio, así que aleda esa cara, que non é para menos; coido que non. Mira, muller, é que decidimos, entre todos, por unanimidade, que te veñas connosco á mansión. ¡Si, de verdade, definitivamente, que isto xa non vai de chanza!

Pero Queta, asombrada e un tanto incrédula, abriu un palmo de ollos:

-¿Irme, con vostedes...? ¡Ai, grazas, un millón, pero aquí estou ben; e tamén pasa que cansei de rifar co Merton! Déixenme morrer sosegada, lonxe do seu home..., ¡xa que estou en vésperas de cambiar de amo!

-Quetiña, non o entendiches. Mira, muller, agora quen dá as ordes na mansión é a túa afillada, que Adam deulle as chaves...; as chaves e mailo mando, toda a responsabilidade doméstica, ¡absolutamente todo! ¿Que che parece o que se espeliu esta mocosa, esta rapariga?

Coma un lóstrego, aquel temor, aquel presentimento! Fulminou á sobriña cunha ollada, e se chega a ter máis forzas houbese saltado da cama para irlle ao lombo, ao lombo ou á cara; sen pensalo dúas veces:

-¡Esta é a cruz que me faltaba! ¿Pero, muller, qué fixeches...? ¡Sequera ben te precavín...!

Robynia captou perfectamente aquela terrible decepción da Queta, así que se apresurou a interompe-las amoestacións da madriña:

-¡Que non, Queta, que non é por aí! Trátase de que Adam, derrotado polo ímpeto desta santa criatura, esta Herminia, feita un Saint James, o dragón deulle as chaves do seu abismo; ¡onte, onte mesmo! Por unha vez, a bela, a inocente, gañoulle á besta!

Pero tivo que insistir, pois Queta seguía asustada, incrédula, sen ve-lo claro.

-¡Que si, Quetiña, que é certo: foi un milagre, un triunfo da inocencia! Agora, de aquí en diante, esta mociña moderará as tensións do meu fogar, e correrá coa administración doméstica... Nada se fará sen a súa opinión, e incluso sen a súa decisión. Moi leda che estou do criterio e da cultura que acadou esta nena en tan pouco tempo, que para min é unha dobre lección: demostroume que ser filla dun Lord é tan só un título, pero as valencias van por dentro, na alma de cada quen; e logo que non hai raza torpe, que todos somos capaces de aprender, de superarnos..., ¡con tal de que nos poñan profesores axeitados! Aquí onde a ves, xa non precisa das nosas defensas, que antes nos defende ela...; ¡si, ela!

-¿Pero..., cómo? ¡Non! ¡Tras diso é imposible que non estea o mesmísimo diabro meneando o seu rabizo, que tal adoita facer, e perdoe pola comparanza, que vostede coñéceo a fondo, e se cadra pola súa desgraza!

-Queta, non me preguntes o cómo deste milagre, que tan só sei o cando...; ¡desde onte! Pero esta rapaza, co seu ollar limpo, co seu autocontrol, e supoño que tamén coa graza de Deus, que fai dela un instrumento salvador, conseguiu poñer ao Adam contra as cordas, pouco menos que de xeonllos, sen concesións, pois oíno todo desde a miña habitación, que quedara a porta aberta por se chamaba eu. ¡Si, de veras!

Queta soprou con alivio, inesperadamente feliz, e xuntou as mans en actitude de agradecemento á Divindade:

-¡Sendo así, qué lindo, qué pracer! Pero sería porque vostede..., ¡porque vostede fixo os medios, acreditando na rapaza! Esta moza, sen experiencia, ¿non será que se sobrepasou, ou que lle deu esperanzas de refrescarlle o tole a ese toleirán? ¡E perdoe, outra vez!

Observando que lle negaban a hipótese:

-¡Foi cousa do señor, así, sen máis..., a cambio de nada?

-¡Pero ti, esta gallega, esta desconfiada...! Por suposto que si, que nesta ocasión..., ¡coma o san Xurxo co dragón!

Queta sentíase entre lusco e fusco, satisfeita pero fondamente preocupada:

-Non sei qué lle diga, que vostede coñece ben ao seu dragón, pero eu tamén! Por se acaso, vixíeme esta criatura, mañá por noite, pois por boa que sexa, as corras fanse das xestas novas, ¡as corras e mailas corridas!

Henriqueta descargou así a súa conciencia, á vez que lle poñía unha rodriga á rapaza. Coñecía demasiado ben ao Merton, seguramente mellor que súa esposa. En canto á Lady, a nova estaba transmitida, así que só faltaba poñela en acción.

-Queta, despídete destas sabas, que mandei vir o noso auto, o da finca..., e témolo abaixo, esperando. ¡Ah, que nos queda outra novidade, pero por ser asunto de familia a min non me incumbe...

-¿Outra novidade? ¡Ídesme matar a sobresaltos!

-Madriña, non cho quixen dicir ata despois de arranxar o da túa vida connosco. É que xa está de camiño, embarcada, miña curmá, aquela Neves das Cavozas, que lle mandei a pasaxe... Vai traballar na propia mansión... ¿Gústache?

-¡Ai, Deus, qué cousas: agora que me vou, precisamente agora, todo vai a mellor! ¿E, para qué, qué posto lle dan?

-De doncela, e de paso, con Agar..., como estaba eu! ¡Outro favor que lle debemos aquí á señora!

Queta, ollando ao Ceo a través do ceo da habitación, que nin que lle resultase transparente, xuntou as mans:

-Se non fose porque me entra outra preocupación..., ¡estaría encantada!

-Madriña, estabas poñéndote leda, e recúas?

-¡Si, muller, pero o caso é que canto máis me axude Deus, aquí abaixo, na terra, peor será o meu xuízo, ¡pois a débeda pasa a maiores!

Robynia, no seu perenne apostolado:

-Queta, debes ter fe, que recibirás o teu passport, no seu día, con tódalas visas favorables, para toda a eternidade, ¡gratis!

-¿Gratis? ¡Señora, por favor, non se cachondee dos pobres, pois, de balde, nin o caldo!

-Terás pasaporte, e con dúas garantes, nós! Volveremos a falar disto cando nos vexamos arriba, ámbalas dúas.

-¿Señora, eu, arriba? ¡O meu costume élle estar debaixo! ¿Arriba? Volvo a dicirlle que non sei se me quererán, con tantos cornos á miña responsabilidade!

Herminia, con fe e con agarimo, alentando en súa tía mentres se vestía para saír:

-Madriña, parece mentira en ti, co lista que es! ¡Ti nas calores xa estiveches abondo, aquí en Cuba!

-Miña nena, miña afillada, ata terás razón, que máis inferno có que tiven aquí, imposible!

Despois das recollidas e das despedidas na Quinta, as tres, carriño incluído, no carro de servizo dos xardineiros da mansión, atronáronlle as orellas ao chofer cantando a toda voz aquela letra de Nicolás Guillén:

Atiendan, amigos, mi son,
que empieza así:
Adivinanza de la esperanza:
lo mío es tuyo, lo tuyo es mío;
y toda la sangre formando un río...

Nunca pidas a quen pediu...

Cuba é moito Cuba, que sempre o foi: unha illa singular, peculiar, ¡caimán durmido, pero caimán! Bastante complexa, e iso que só son 111.111 quilómetros en cadro, pero este crisol das razas, esta cocteleira do Caribe, cando se pon a ferver, social, economicamente, ou cando vulvaniza os seus resaibos, ¡é que non para de gurgullar!

En paralelo, ou por mellor dicir, de fronte súa, océano en medio, aquela Galicia dos Vinte (no século XX) era unha balsa de aceite..., só que sen aceite, pois o de Quiroga non chegaba nin para a lámpada do Santísimo, e para traelo importado, de fóra, alén da Pedrafita, as pesetas remanentes, o sobrante naquela austeridade suprema, as nosas plusvalías, que dalgún xeito haberá que chamarlla á nosa exigua produción, íanse, todas, en foros, que aínda estaba sen redimir unha boa parte deles, amén dos trabucos.

A todo isto, por aqueles días, o problema da Neves, aquela curmá de Herminia, tamén era, de seu, irresoluble no propio fogar; séxase, sen lanzarse a tumba aberta, ao baleiro, ao abismo da emigración ultreamariña: ¡Non había acomodo posible, fisicamente posible, na choupana paterna, infausta circunstancia, e precisamente por culpa dunha fausta, do casoiro daquel vinculeiro...! ¿Solucións, espazos, alternativas...? ¡Nin sequera espazos, para canto máis! ¿Facer obra, amplia-la casiña, unirlle un alpendre, ou dividi-lo sobrado, acaso cun canizo?

Niso matinaron, por suposto, que iso levou a culpa, aínda que certo era que co aquel de que as cociñas, o espazo grande, o interior, o dominante, mesmo chegaba aos teitos, coas lucernas aló arriba, cenitais, nos cangos, por sobre das trabes, no mesmísimo cume, acortinadas de arañeiras e tinguidas, aceitadas, co sarrio de cen invernos, o que é para sobrado só tiñan, só lles quedaba dispoñible, xeralmente, un lateral daquelas pobres edificacións rurais, que viñan do XIX, as máis delas, e algunha incluso do XVIII. Tecnicamente, que diríamos hoxe, só era posible facelo pola parte máis alta das paredes exteriores, pola fondeira, pola parte do val... A verdade, a máis fonda, tiña os seus alicerces na inveterada concesión, na permisión, usual, xeralmente aceptada, con tódalas bendicións do caso, no segundo paragrafo do artigo 808 do Código Civil, dimanante da Lei de Bases de 1888..., ¡que por algo é capicúa o artigo susodito!

Outra alternativa nas Cavozas de Arriba, hoxe chamada "Casas Vellas" na microtoponimia do lugar, na casa paterna, era facer uso das cambariñas, aquelas camas-cela dos entregos, táboas vidas directamente da serra, cando non do machado, que se situaban por tras da lareira, en parcería cos grilos, pero..., ese luxo correspondíalles aos patrucios polo seu propio descenso xeracional, ¡do sobrado ao terreo!

Tomándoos de simple referencia, de exemplo testemuñal, na outra estrema do mapa español temos o caso dos cataláns, tan francos eles, que tiñan o seu paralelo connosco na institución do seu hereu, pero aos seus minorazos, á diferenza dos nosos, dos galegos, buscábanlles oportuno acomodo, un ensamble, unha solución nos propios països, xeralmente reforzándoos con estudos, ou cando menos cun artesanado ben apreso, de alta evolución, como é doado de comprobar cunha simple visita aso museos etnográficos de Cataluña, circunstancias que lles permitían asociarse, emprender, producir con eficacia e cun rendemento interesante, se non óptimo, si polo menos apreciable, de satisfactoria subsistencia, recibindo así, pragmaticamente, unha certa compensación, unha equiparación neutralizadora do que perdesen aqueles minorazos nas adxudicacións da masía familiar. A pesares diso, desas avantaxes, que tamén hai que dicilo, moitos cataláns emigraron en busca de mellores rendementos, pois precisamente a Cuba pregalega catalana foi, polo menos no seu control económico, circunstancia por certo pouco divulgada.

Eles, esoutros estremeños, fisterráns do Leste, da banda do cabo de Creus, saían, saíron, daquelas casarías, das masías paternas, tan instruídos con respecto aos seus coetáneos doutras coordenadas que, onde queira que arribasen, sempre forxaban, creaban e/ou dirixían, ou estaban en condicións de facelo, un tecido empresarial asociativo, consolidado, de forte raizame.

Por outra banda, é unha constante socio-histórica iso de que máis se alzan, máis progresan, incluso na súa industrialización, os países máis pobres. En Europa tivemos moitos exemplos diso, que lles descubrimos América para pagarlles en prata e ouro os seus subministres, en especial, panos. No noso caso, no galaico, esgotados, decruados os ermos, particularmente nos séculos XVIII-XIX, o reparto da miseria, de non haberse acollido ás melloras? rutineiras, degradantes, recesivas, seguramente houbésemos xerado, en maior grado, iniciativas, esforzo, inventiva, cooperativismo, solidariedade, compañía mercantil, técnicas aplicadas... En definitiva, un desenrolo de portas abertas á incipiente industrialización, por superación, pola propia evolución do artesanado propio.

No tempo das curmás que ocupan a tal momento a nosa atención, Herminia e Neves, ¡onte!, as cousas foron desta maneira, cos fórceps consabidos; e así temos que asumilas, como un lastre excesivo e incómodo, irritante, que botou a pique case tódalas posibilidades dunha evolución interna. Os malos remedios, os tratamentos egoístas ou insuficientes, deficientes en suma, agravan, derivan, os males que pretendamos combater. ¡Indefectiblemente!

¿Pero os morgados, os vinculeiros, eses intocados que non intocables, eses reis da lareira, non emigraron, nunca? Para América, ás veces, si, pero en voos curtos, pouco máis que de ida por volta; pura fogaxe; ¡ao sumo, para refrescarse, para desenganarse! Algún que outro, ¡pillos eles!, fixérono para librarse do servizo militar; e como máximo para levanta-la súa espiña, a súa omoplata, algún que outro empeño, xeralmente cativeiros, e case sempre por causa e por culpa das reconstrucións/ampliacións e/ou melloras na casa matriz.

Aquel retorno, presto, visto e non visto, máis ou menos por un trienio, daqueles vinculeiros que se tiveron por mellorados, ¡mellorados na súa indolencia!, máis que unha achega monetaria apreciable, de consideración, o que lles reportou esa ausencia mínima foi unha leontina, ou unha sortella de seixo, ou un dente encasquetado en ouro, ou un estilo e uns falares mainos, dobres, afectados, tipo camareiro, que pretensiosamente os elevaban de rango social; e daquela, con esas fachendas no seu chaleco, xa puideron ser/facerse, e foron, aceptados pola moza da Casa Grande, pola morgada/filla única, pola sobriña do cura, ou pola vinculeira do cacique... Unhas viaxes pouco máis que turísticas, pero, neste aspecto, polo menos neste, altamente rendibles.

A chegada da Neves das Cavozas, a súa incorporación caribeña, habaneira, non diferiu gran cousa das outras, das outras arribadas, con ou sen temporal, encadrándose nas típicas da madriña protectora, que iso xa era un grado naquelas circunstancias. As fochas, os afundimentos, as depresións, facíanse notar á segunda/terceira semana, tan pronto como os empregadores comezaban a esixir, e/ou cando os interesados empezaban a decatarse de que o azucre sae da cana, en efecto, pero primeiro hai que someterse á zafra, á aprendizaxe; ¡en definitiva, á suor!

-...

-¡Ai, Herminia, miña Herminia, que cho teño que dicir, e non mo tomes a desagradecemento! Mira, que non atino co labor desta casoa; ¡tran diferente das nosas, do noso traballo, dos nosos costumes! Pídoche de favor que me busques outra, outra xente, aínda que sexa pobre, pero que poida entendelos; que falen en cristián, pois aquí, fóra da nosa Henriqueta...; ¡que ti mesma te pasaches ao seu bando, e xa ladras coma eles!

-¿Que eu ladro...? ¡Pero se che falo sempre na nosa lingua, no noso galego! Cos señores e cos seus amigos teño que facelo en inglés..., ¡que para algo me pagan o ensino! ¡Debes comprendelo!

-Muller, será así, será, pero vólveme tola oílos desa maneira, que ata discuten niso, nese inglés do diaño; ¡e sempre batallando entre eles! ¿Farano para que non lles entenda as súas liortas, tal e como fan os canteiros de Luaces?

-¿A ti, qué máis che dá? ¡Mellor aínda, que se aguzas a orella, algo adiantarás, algo aprenderás!

-Herminia, isto tenme atordada, afumada; tanto, que entre iso e mailo de andar todo o día en zapatillas..., ¡tal parece que me tirei ao Azúmara, e que agora vou polo río abaixo, coma un fungueiro caído do carro! Nunca pensei que puidese chegar o día en que botase en falta aquelas zoquiñas que mandei ao caínzo das castañas, ao saír en zapatos, o mesmo día en que me levaron a Lugo na besta da casa...

Súa curmá, Herminia, alarmada por aqueles hábitos extremadamente rústicos da Neves, e para máis complicación, con aquel vozarrón seu, de adaíl rural, fíxolle un aceno discreto levando o índice aos beizos.

-Neves, vai calando, que xa falaremos na miña alcoba..., desde que se deite Agar. Seguiremos conversando..., ¡e mentres, reza!

...

-Neves, curmanciña, iso de antes, iso que me estabas dicindo, o de buscarche unha casa pobre..., ¡bórrao, pásalle un trapo, coma quen borra unha pizarra daquelas de lousa da Mouriña!

-Muller, máis bobada será meterme a mestra cando nin aprendiza son... ¿Non cho parece?

-Calma, Neves, e atende ao que che digo: Nin os pobres precisan criados, nin, de telos, nos tratan mellor; ¡nunca! Lémbrate do que dicía noso avó, que en paz estea, que nunca pidas a quen pediu, nin sirvas a quen serviu. ¿Acórdaste? Pois aquí, aquí en Cuba, en toda a illa, o mesmo deus..., ¡tal cal!

Pero Neves, aparvada, desconcertada, simple, allea ás sutilezas metafóricas, tan montaraz coma o seu propio Montecubeiro:

-¿O mesmo Deus; de veras, o mesmo? Oes, pero ti dixéchesme que estes, os Merton, son protestantes... ¡E terás razón, que discuten a cotío, mañá por noite!

-Si, muller; ¡uih, que me estás enredando! Non, muller, que todo é relativo, pois eles cren en Xesús, no mesmo Xesús, ¡así que temos o mesmo Deus! ¿Daquela, cal é o teu problema? ¡Esaxerada!

-¿Problemas? ¡Un cento! Se empezo a largar, non paro...

-Curmanciña, iso, non; non rompas a chorar, que pos car de meiga. Ti non estás soa, que me tes a min; e tamén á Queta, co divertida que é, a pesares dos seus achaques. Xa quixesen ter outras o apoio que ti tes; e non penses que cho digo por apuntarme aos tantos, pois aquí non xogamos á brisca.

Os medos da Neves alí estaban, en todo lugar, en toda ocasión, de presente, agarrotándoa. A inseguridade, lastre común de todo emigrante, ese medo ao descoñecido, ¡nun país onde todo lles era inédito, confuso, e incluso, en certas cousas, decepcionante, desilusionante! No caso concreto da nova doncela sumábase, agregábase, o seu íntimo afán de face-las cousas con acerto, e incluso con esmero e graza, con toda a posible. É o soño do emigrante, de todo emigrante honrado: ¡incorporarse, merecer a admisión, tanto a do próximo como a xeral do país de acollida!

-¡Xa o sei, muller, xa o sei! Pero tamén teño medo de que te boten; si, a ti, por culpa das miñas cousas, da miña torpeza, do que fago mal, do que rompo...

Herminia, coa veteranía adquirida, co seu ascendente naquela casa, con aquela familia, nin o dubidou:

-¿Botarme a min? ¡Que disparate; nin a ti, nin a min! Ben sei con que bois aro, e tamén as chaves que teño nesta casa, con esta familia. -Fíxoas ruxir, emblemáticas, no peto do seu manteliño de fío, con aquela manciña súa, estilizada e tan delicada que ninguén xuraría que se trataba daquela rapaza que arrebolou, naquel horto de Vilar, ata o mesmísimo arró, una picaña, das de dous gallos, ¡lembrábase ben diso, e ben a miúdo!, mangada nunha póla de salgueiro sen cepillar. Pero nin con esas, pois o pavor da Neves era grande, difuso pero intenso, cargada, saturada, de atavismos e de complexos.

-Herminia, ti es valente, pero eu...! Mira canto se desgustou Robynia por aquela xerra do cap, ¡de cristal tallado, dixo!, que se me caeu ao xantar, daquela cando puxen a mesa; e para unha vez que comía o señor na súa casa, eu, ¡carrasclás!

A cousa era grave, cunha forte depresión xuntada, engadida, á saudade morriñenta daquela rapaza recén chegada, que case é tanto como dicir, recén nada, ¡nada noutro mundo, nas antípodas do seu! Herminia dispúxose a salvala, a face-los arranxos oportunos:

-Neves, senta; séntate aquí, que imos falar, xuntas e con voz baixiña, de seres civilizados, que ti logo parece que estás chamando polas vacas naqueles prados da Ponte... Así, as dúas, sempre xuntas, que agora, soas polo mundo, temos que estar unidas; ben unidas e ben avidas, entendernos coma dúas irmás; ou aínda mellor, se nos é posible. ¡Imos aló, pero por partes! A primeira é que, nin sequera falando comigo, debes chamarlle así, polo seu nome, ao sinxelo, senón, Mrs. Merton, ou tamén, Lady Robynia, que é como máis lle gusta á señora.

-¿Por qué dous nomes se o seu home, o propio Merton, só lle di iso de Robynia?

Pero Herminia, naquela especie de titoría de súa curmá, con vocación pedagóxica e cargándose de paciencia:

-A ver, muller, con xeito, empezando desde abaixo para que o entendas, para que non se che borre: Lady é un título de nobreza dos ingleses, que se fose un home, daquela diríamos Lord. ¡É como chamarlle Don Manuel ao señor Pillado, ao Perito! ¿Enténdelo? Ben, pois, daquela, sigamos: A túa limitación, a única restrición túa, debe ser nas falas, pois canto menos lle deas á tarabela, con eles, cos señores, ata que vaias entendendo a cousa, mellor que mellor. Mira, Neves, e non penses mal, que a señora enfadouse niso da xerra máis ben por ti, para que te espilas, para facerche un ben; iso á parte de que era un vidro de artesanía, unha cousa de moito mérito. Tamén o faría unha nai coa filla, pois non se educa con compracencias..., ¡nin aos propios fillos! A quen debes preguntarlle tódalas cousas, tódalas dúbidas, pero con discreción, baixiño, nas ocasións oportunas, é a min, que ademais de ser túa prima, unha prima carnal, curmá, que tamén se di, case que irmá, aquí xa sabes que son a responsable máxima, a responsable do servizo, a Ama das Chaves, que tamén nos chaman así, ou Gobernantas. ¡Non sei o por qué, pero tampouco importa, que ninguén o sabe todo!

Novo desconcerto da Neves, abafada con aquelas adaptacións, para ela tan complexas e tan radicais:

-¿E logo, xa que tes o mando, terei que chamarte de vostede? ¡Coido que si, polo menos diante da xente!

Fixo rir á parenta:

-Neviñas, tampouco fai falta, pero o que si preciso, polo teu ben pero tamén polo meu, é que me obedezas; en todo, que xa te irei instruíndo. O primeiro que farás é ir collendo serenidade, apromo; serenidade e prudencia. Mais, por encima diso, o único verdadeiramente importante é que lle plantes seriedade ao señor Merton, pois...; ¡non, nada, que de momento chégache con saber que a señora é algo celosa! Desto que che digo, como eu che note algo, a máis mínima provocación con ese home, por moito que me doa..., ¡así sexa arrastrándote polos pelos, que niso non terei paciencia! Os homes de Cuba sonche..., ¡demasiado homes!

-¿Logo, aínda que me fale, non lle contesto? ¡Vaia cousa, que nin que fose un bispo! -Estrañouse Neves.

-¡Claro que lle debes contestar, pero como unha criada decente, dándote a respectar! ¿Enténdelo? ¡E se non o entendes, ou non queres entendelo, daquela dáme igual, pois nisto non terei paciencia, che repito, que me responsabilicei de ti, da túa honra, e vouno cumprir!

-¡Muller, se non é máis cá iso...! -Engurrouse de ombros, xa máis conforme, máis tranquila; ¡algo, que aínda seguía acariciándose unha man coa outra, mesmo como se estivese esperando polo seu sangrador nunha noite de febres!

-¡Iso é, nin máis nin menos, pero todo con sentido! Á máis mínima que che pase co señor, chámasme, aínda que sexa a berros, que nese caso si que debes berrar; ¡coma unha cabrita, e non quedar de ovella!

-¡Prométocho; por estas! -Neves, que si, meramente por acatala, pero a verdade é que non entendera gran cousa de semellante carda. Ademais de agradecida, que llo estaba, tíñaa por lista, por superior en moitos aspectos, así que se dispuxo, humildemente, para acatarlle aquela sapiencia, aquela veteranía, aquel ascendente que tiña na casoa dos Merton.

Herminia apertoulle unha man para que as tivese quedas; efusivamente, con calor, con afecto, transferíndolle, infundíndolle confianza.

-Neviñas, máis vale así, que do resto...; ¡todo se irá arranxando en ben! ¿Tranquila? Non tes por que non estalo, nestas cousas, que outras peores nos poden vir! E agora, se me desculpas, querida curmá, vaite á túa alcoba, que temos que descansar..., que mañá tamén é día de garabullos, como dicíamos no noso Montecubeiro!
.../...

Continúa en Cerna -II-

DE PURA CERNA -II-

Herminia no Vedado,
no xardín da mansión Merton.

.../...

Nostalxias

Pasaron uns días sen maiores novidades, e aquela fin de semana, que foran xuntas á Misa da catedral, despois de deixa-las enfermas ao coido de Agar, que se ofrecera a tal fin co obxecto de que Herminia mostrase algo da Habana Vieja á súa curmá, paráronse a tomar un chocolate, e de paso para abri-la billa das súas intimidades, que mellor se fala sentados que andando.
Neves referiulle á curmá a crónica, meticulosa, de canto pasara, de canto se fixera, de canto se dixera, nos meses precedentes, naqueles rueiros da súa bisbarra, pero a avidez dun emigrante polos airiños aires da súa terra sempre foi absorbente. Absórbese e reabsórbese todo: vólvese a respirar o xa respirado; mil veces, coma o sangue circulando polas veas, ida por volta, teimando na mesma teima; sobrevoando coa imaxinación, día a día, desde o horto ao cruceiro, desde a cociña á igrexa, desde a fonte á feira. Pola súa parte, á Neves aínda lle quedaba pelo da devesa, moito, cantidade, asombrada, saturada pola enchente dos seus descubrimentos:

-Herminia, unha curiosidade: ¿como é que o chofer, ese fulano que lle guía o carro ao señor Merton, por veces non durme na súa cama?

-Neves, da vida dese home nin entendo nin quero entender, pero canto menos falemos del, mellor! ¿Víchelo aquel día que o mandei a buscar medicinas para a nosa Queta e riuse de min, á cara e aos ollos? Menos mal que estaba presente un dos morenos do xardín, o Crisanto, e foime el, tan servizal que é, sen máis. O tal Verdini, o chofer, debe ruar abondo, que sempre está pegado ao seu amo.

-¿Daquela, cómo é que veñen tan tarde, ¡cando veñen!, desde que se apagan os farois? - Neves, con máis preparación, e nada medio século máis tarde, houbese sido periodista, ¡ou acaso, fiscal!

-Muller, que xa pareces un cura no confesionario; ¡mandamento a mandamento! Sonche dous morcegos, escuros e nocturnos, salvo que Merton é roibo, pero da súa vida, da súa vida e dos seus farois, nada temos que saber; e de preguntar, aínda menos, que a ti páganche por traballar na mansión, de doncela, que nin es a súa secretaria, nin estamos aquí para andar a contos!

-¡Aceptado; pecho a gorxa!

-Miña querida Neves, miña querida curmá, non peches, pero cambiemos de pechadura, e volvamos ao rego, ao noso; íasme contar cousas de por aló, agora que non temos présa; cousas da nosa terra, da nosa xente, que aquí estámosche de prestado, facendo certos papeis..., ¡máis ou menos coma nun teatro!

A pícara da Neves, solta e fervella coma un cabezolo, buscoulle as cóxegas:

-¿Non dis que non se pode andar a contos...? ¡Daquela...!

Herminia, máis formal, pero saudosa en extremo, volveuna ao miolo da cuestión:

-Nena, non sexas susceptible. Son cousas...; iso, distintas, que xa irás aprendendo a distinguir! A ver, dime, ¿como foi o casoiro de teu irmán, do noso Ramiro? Cos anos que teño, e aínda non fun a ningunha voda; quere dicirse, por dentro, de invitada, pois ás ruadas si, por fóra, para meter bulla e conseguir roscas...

-Cando saín aínda non se casaran. Cásanse un día destes, agora que libraron o meu cuarto, que así os vellos non teñen que baixar á cambariña. Corríalles présa botarme da casa, ¿sabes?, que por iso me animaron para que che escribise pedindo a pasaxe...; ¡todos, menos a miña mamá, que moito chorou, e se por ela fose, eu á cambariña, e eles ao pendello da herba!

-¿Non tiñades outra solución..., niso de agranda-la casa?

-¡Dar receitas desde aquí é doado! ¿E logo, qué che parece que podiamos facer: cama redonda, coma en Castela, nas segas? Son cousas da nosa miseria, ¡e tanto sitio que lles sobra aquí, nesa mansión, coas camas baleiras, nin sei cantas, que aínda non as contei!

-Miña Neves, fálame da que vai ser túa cuñada, e de paso, para min, unha prima, outra!

-Pois...; esa rapaza ten o seu aquel, que herdou dun tío, un cacique que foi cura de Luaces. Ese cura á súa vez herdara de tres ou catro vellas..., ¡supoño que por satisfeitas que as tiña! Con todo iso, ela traía aos morgados embelecados tras súa, ¡coma abellóns ao mel!

-¿Ao mel, ou aos cartos? ¿E como, cómo se coñeceron, cómo entraron en confianza...? ¡Con teu irmán, digo!

-¡O de sempre, por un esculcador! Aos da casa fíxolles un bo negocio, pero el non perdeu o tempo, que o premiaron cunha xatiña para a cría... Algo marxa, pero guapísima. ¡Deus, qué vaca vai facer! Mantívena eu, por meses, con ferraña e con verzas; de todo, que me apremaba meu irmán para animar ao esculcador, que lla tiñan prometida. O regalo foi bo, en efecto, pois sen a dádiva a saber para qué casa iría esa moza, que tiña outros pretendentes, ¡ben chufados! E se cadra, mellores, para sitios de máis folgar, casarías de mellor servizo, desas da Terra Cha, pois a Montecubeiro as mozas de por aló abaixo soben de malas..., ¡polo carestible que é a parroquia, polas encostas!

-¡Ai, Neves, qué miserias nos trouxo a nosa miseria! Polo menos, desas humillacións, nós, aquí, librámonos! Pero dime algo desa moza, algo persoal, pois da súa dote ben levará falado o esculcador, así que nós, ao noso!

-Muller, guapa, o que se di guapa, regular, pero ten unha man para os broslados...! E logo que tece os sete teceres, que igual lle dá á la coma ao liño. A verdade é que no liso tece calquera, pero os debuxos das colchas é diferente; ¡fai nelas unhas rosas tan debuxadas que mesmo se apalpan!

-¿E cheiran, Neves, cheiran? ¡Se son tan perfectas...!

-¡Só lles falta iso! Muller, para cheirar, aqueles prados das Cavozas nos que van recoñecer a dote desa moza, que mesmo estou ulindo as súas flores, ¡desde aquí!

-¡Neviñas, que non che entre a morriña, que iso é unha enfermidade daniña, peor cá febre dos pantanos, pois ataca os nervios! ¿Sabíalo? Debícheste ir para Vilar, coa miña mamá, ata pasa-la voda, que así durmías na que foi miña cama, e viñas despois, no barco seguinte, para acompañalos nunha ocasión tan sinalada. A verdade é que nada me dixeras diso, dese problema; tan só que che urxían os cartos da pasaxe, pois de sabe-lo que pasaba houbese demorado aquel xiro, polo teu ben..., ¡para que non perdeses a voda!

-¡Uih, se non fose por deixarlles o cuarto libre...! Antes que Cuba prefería un morgado, pois eu non teño aquí ningunha tía que me faga herdeira, que esa Queta é dos teus. Do demais, xa ves, que para criada doutros tamén o podía ser aló, ¡tal que na casa dunha sogra!

Quedouse calada por un intre, dixerindo aquelas ideas, aqueles trasacordos; en definitiva, aqueles imposibles, pero peor vivían os negros en Cuba, moitos e deles, maiormente os que habitaban no interior, nas plantacións, nos bohíos, sempre supeditados ás esixencias daqueles patróns tan avarentos, e por veces, inmisericordes, que moito lles custaba asimilar o feito histórico de que a escravitude levaba medio século abolida, que non extinguida. Polo menos en Galicia, na Galicia interior, miserenta si, aínda moito, pero a liberdade persoal e a dignidade no traballo eran bastante mellores, ou relativamente mellores.

Herminia quixo botarlle un terrón de azucre á bile pola que estaba pasando súa curmá, monicreque involuntario, outro, ¿e quén non?, das circunstancias concorrentes na súa crianza, nas súas raiceiras, que nin puidera esperar, participar, nunha voda, irmá que non fraterna, que ía ser soada polas calidades persoais da noiva, amén do seu capital, ¡mil reás, en propia man, a garantir pola casa das Cavozas, iso si, precisamente no prado da Fouciña, no mellor dese lugar!

-Miña Neves, cando aforres unha prata, daquela mándaslles un xiro; unha letra, que se di así, para que che fagan outro, outro cuarto, para ti, para cando vaias, ¡así teñan que levantar o lousado!

-¿Para qué...?

-¡Muller, para qué vai ser, para que dispoñas dunha alcoba, túa, propia, para cando volvas, sexa solteira ou casada!

-¡Ai, si; e daquela, qué fan coas pitas, para onde levan o poleiro, que ocupa a mellor parte da casa? ¡Quero dicir, da casa de meu irmán, pois entre o terzo de mellora, o de libre disposición, e tamén entrará na lexítima, amén da garantía da dote de miña cuñada..., o resto faragullas!

Herminia, filla única, nese aspecto non estaba tan sensibilizada, así que pasou por alto aquel pesimismo de súa curmá:

-Un galiñeiro faise en calquera parte; mesmo fóra, nun alpendre, con tal de ter cartos, que ese costume de arredar as construcións adxectivas aínda non o teñen, pero aquí, en La Habana, si, ¡e ben guapo que fai, no pouco que teño visto polas aforas...!

-Aquí é outro clima. ¡Pobres pitiñas, naqueles invernos de Montecubeiro, lonxe da cociña...! E logo que para iso fan falta pesos, moitos..., ¡e acabo de chegar!

-Neviñas, atende: en fin de mes, como che teño que pagar, eu, eu mesma, mordoma que son, nun ratiño no que se apañen sen nós tanto Queta como lady Robynia, heite levar á Morgan, ¡para que che fagan a túa cartilla dos aforros!

Pero Neves saltou, coma un resorte, que ata se puxo en pé:

-¡Ai, muller, iso, imposible; de todo punto, que primeiro téñoche que devolver a pasaxe. A primeira, na fronte: ¡A pasaxe! E son cartos, ben ás cheas o capital dunha moza!

Herminia, dándolle outra proba da súa xenerosidade e da súa fraternidade:

-Acouga, e pórtate ben con esta familia; axúdame tamén a coidar de miña tía, de miña madriña, da nosa Henriqueta, que se o fas así, ese papeliño, o daquel xiro, o resgardo da túa pasaxe, heino rachar; ¡diante de ti, para que non che queden dúbidas do meu obsequio!

Metade agradecida e metade ferida na súa dignidade, Neves que non, e que non:

-Nunca cho consentirei, pois mentres teña saúde para gañalo, as miñas débedas págoas eu. Como dicía aquel ladrón, un que era de aló de Pozos, cada vez que o pillaban enchendo no saco, ¡a cada un o seu farraco, que este é meu! Ti non arroubaches, pois a prata veuche da túa bondade, dos teus comportamentos con Queta..., ¡que outra cousa non saberei, pero sei distinguir! En canto á miña axuda, fáltasme se dubidas dela!

Herminia, coma sempre, diplomática, agarimosa, evitando ferir:

-Xa che dixen que non é de balde, que non é un donativo, que terás que cumprir a túa parte neste trato.

-Si, muller, e non hei; así Deus me salve! Pero volvendo ao teu plan de que mande ese diñeiro para que me fagan un cuarto...; ¡iso, non, non pode ser!

-¿E logo, muller, non quedan canteiros; tamén emigraron, todos? ¡Ata o farían, que así medra esta Habana!

-Verás o por qué: Precisamente alí onde temos o poleiro, os meus queren amañar un sitiño para que miña cuñada poña o tear...; ¡dous, que seica vai levar dous!

-¿Dous teares; e para qué, cántas mans ten...?

-¡Ti es lista pero faste a boba! ¿Para qué vai ser senón para seguir dándolles ganancias ao seu choio? ¡Ai, Herminiña, cómame nunca o diabro, o que acabo de descubrir: que quedei sen casa, de por vida! ¡Emigrar éche morrer, morrer en vida, morrer sen casa, así que, aínda que latexo, xa non son ninguén!

A curmá non a entendeu plenamente, pero sobresaltouse por aquela rotundidade:

-¿Como que ninguén? ¡Explícate!

-¡Ninguén de ningures! ¿De qué casa son eu; acaso deses Gómez das Cavozas? ¡Non, xa non, que iso, todo aquilo, de feito xa é do vinculeiro, por días de vida; del, e da súa muller! ¿Son de La Habana? ¡Tampouco, pois aquí estou de prestado, de criada! Tiven que embarcar para decatarme disto, de que quen non ten casa, casa propia, lume propio, aceso, de seu, ese tal non é ninguén; ¡agás para os responsos, se deixa parné! Se me preguntan, o dito: ¿Neves, de qué casa é? Eu tería que contestarlles: ¡De ningunha; menos aínda cós xitanos, pois eses, polo menos eses, dormen no seu carriño, debaixo da lona, que é deles, propio! Estoume lembrando de dúas verbas, de dúas expresións, que ata hoxe nada me dixeran, que non as entendía. ¿Adiviñas, ou aínda non? Unha delas é iso que se di: Fulano, ou fulana, é caso á parte, é de portas a fóra... ¡Claro que o é, porque non ten niño, que o seu berce, de sempre e por sempre, é do vinculeiro, do de portas para dentro..., salvo que os patrucios se volvan atrás do seu testamento! A outra, a outra verba, é iso de apartar aos irmáns... ¡Apartalos! ¿Entendes? Apartar unha cousa é rachala, tirala ao lonxe...; xa antes de que entre a nora, que tal foi o meu caso; destetan á filla..., ¡e mándana ás Canfurnias!

Herminia oía e calaba, asimilando paseniñamente aquelas filosofías de súa prima, tratando de dixerir aquelas soidades. En canto á Neves, que era moi falangueira, non precisaba dos remolques dialécticos de súa curmá, así que redundou no tema, lanzada de propia gravidade, coma unha buxaina, imparable:

-Muller, se emigras, a alguén lle tes que devolver a pasaxe, que eses barcos non andan de balde; e por parte, se hai faltas na casa, enseguida: ¡Filla, irmá, cuñada..., mándanos unha letra, axiña; xíranos algún diñeiro, que te queremos moito, que te botamos en falta..., pero que sexa do de cobrar no Banco! Despois, antes ou despois, pero sempre, o cura da parroquia... ¿Que digo? ¡Da parroquia, non, pois parroquianos tamén somos os ausentes; é o cura dos morgados da parroquia! El veña predicar desde o seu púlpito iso de que somos irmáns... ¡Que coño de irmandade, e que Deus me perdoe! Irmandade, confraría, é a dos morgados, esa dos vinculeiros, que por algo lles chaman así, que eses non terán collóns para emigrar pero teñen vínculo, teñen embigo, que lles cortan un cordón pero déixanlles outro, o invisible, e son os que lle beixan a man ao crego, a cotío..., ¡para que bendiga as súas partillas, os seus apartamentos miserables! Mira cómo é a cousa que alí un de Berlán, ao que non lle recoñecían o herdo, ¡nin polo Xulgado!, abaixouse a pedirlle ao párroco que fixese de home bo, que mediase naquela desfeita, ¿e sabes qué lle contestou o pastor, ese pastor das almas?

-Neves, non, que non podo sabelo, que xa levo tempo aquí, e logo que se fose adiviña, daquela tentaría saber algo do meu Toño, pero se é verdade iso do cura, dimo, que ti, se non falas do próximo, rebentas!

-¡Se minto, é por boca allea! Seica lle contestou: Háblale tú a tu hermano, y arréglate con el de buenas maneras, porque yo me atengo a lo que está escrito, que entre hermanos no metas las manos! ¿Cal é irmán: ámbolos dous, ou ningún deles? Herminiña, ti, que andas con esa Biblia ás voltas, ¿é verdade que todo está escrito, niso, nos libros da Igrexa? Se é verdade que está escrito o que dixo ese cura, a min que me borren da partida do bautismo, que xa teño adrais...; ¡teño, e tiña, para non caer dese carro de Deus! ¿Que che parece esa forma de facer paces, nun cura..., e encima diso, bótalle a culpa a Deus!

Herminia, pese á súa exquisita sensibilidade, habitual, acreditada, non foi capaz de profundar naquel drama redundante, íntimo, familiar, obsesivo, da Neves, pois ela, ao ser filla única, caso relativamente excepcional naqueles tempos tan prolíficos, os seus únicos problemas, dentro da limitación de medios, eran debidos á existencia daquel padrasto ególatra, gruñón e folgazán. O outro problema era aquel Toño, aquel mozo prometido, prometido pero ausente, salvo no seu pensamento:

-Neves, está ben, e práceme moito que me deas esa confianza, que me fales de ti, das túas cousas, por máis que algunha delas non chas poda remediar, pero tamén teño as miñas coitas, unha espiña grande, propia, intransferible, ¡aquí, no peito! De propósito, ¿que fai o meu mozo, gárdame as ausencias, sábelo certo? Todo o que sei del é que foi á feira e fíxose unha foto, que ma mandou nunha carta, por certo que moi sucinta. As miñas cousas tamén teñen o seu aquel, e non adianto nada con dicirllas, pois, ou non as entenderá, ou pode chapelalas.

-Toño, agora que o nomeas, o que é gardar as ausencias, gárdachas, ¡que xa parece un frade! Na Pascua foi á foleada, que este ano correron o galo en Maxide, no Campo do Val, nese sitio tan bonito, que din que foi daquel Ares de Maxide, tan famoso. Alí bailou comigo, ¡e coido que tódalas pezas!

-¿Non será que o queres para ti? -Sen celos, pero inqueda, querendo saber, ansiando novidades.

-Non, muller, que diso, nada, e ben que o sinto, pois ese rapaz é do mellorciño que queda no país. Do mellor, pois agora, coa moda de virse para América, os máis dispostos emigran, que moitos e deles xa o fan antes da quinta..., ¡para librarse de África, xa que non poden paga-la cota! Pero ti, niso do Toño chegaches a tempo, que ademais criástesvos porta con porta, así que tes os dereitos reservados, todos en por ti!

Herminia riuse polo énfase que puxo súa curmá.

-Quedamos, pois, en que o Toño é para min, segundo estas partillas da nosa imaxinación, claro, que ti xa atoparás outro, tal vez un habaneiro, destes do puro e maila sortella... Cando botes nel terás que levalo á mansión, para que o examine Queta, se vive para daquela, pois o que é miña madriña, esa, de homes..., ¡coma un albeite coas vacas, e en abrirlles a boca!

Agora quen se riu, a pracer, foi Neves, cargada de picardía moceril:

-O meu xa está escollido, ¡se non se me adianta unha habaneira...! É un tipo alto, corpulento, serio, moreno, e co pelo algo crecho. De ombreiro a ombreiro, ¡una vara! Polo demais, de poucas falas, pero como lle dou á tarabela por tres, daquela, ¡unha tega cun tego fan tres tegos!

-¡Muller...! ¿E cándo...? ¡Como non esteas retratando ao chofer do señor Merton, ese italiano... ¡Non, ese non, non o queira Deus!

-Curmá, para ser adiviña non abonda con ser lista. Ti, non, que ti non podes sabelo. Pero voucho dicir: É de Suegos, e mais eu non o coñecía. Andou arreando nos xatos para un tal Antón de Marcos... O caso é que viñemos no mesmo vapor, e nun daqueles abalamentos...

-Neviñas, fala primeiro e rite despois..., para que te entenda!

-É que me río das casualidades da vida. Nun daqueles abalamentos esvaramos, e fomos caer, os dous xuntos, pero eu debaixo, que é o propio, pois el sostívose agarrándose a un daqueles pasamáns... Así que se levantou deseguida, e axudoume a min, tamén ríndose, que lle fixo graza, moita; e con iso, díxome: Ai, Neves, isto de marearnos, así, tan xuntos, que só nos faltou ter unha cama debaixo...; pois non che sei se será un milagre, que ben se di que o casamento e maila mortalla baixan do Ceo..., ¡e aquí estamos, ámbolos dous caídos do Ceo!

Herminia, con todo o asombro do caso, e á vez acudindo á ferida, como fai o sangue, como fan os amigos, antes de chamalos:

-¿Telo escondido, ou qué? ¡Aínda non cho vin, e xa levas días...! ¿Que foi dese mozo? ¿Ten traballo? Se non o ten, haberá que preguntar por aí, tal que aos nosos provedores, para que non o leven á cana, que é un mal traballo; ¡bastante penoso, do peor!

-¡Pois mira qué casualidade, outra, que a min véuseme a mesma idea: saber del! Daquela, ao..., ao..., ¿como se di?

-Se te refires á cousa do buque, á súa chegada, iso é arribada; arribada ao peirao, ás estachas...

-¡Iso! Que desde o buque, ao ver o grandísima que é esta cousa, esta manta de casas, esta Habana, quedamos en volver a por xunto dos barcos de Galicia, cando chegue outro, que ese sitio non ten perda, e así podemos atoparnos de novo!

-¿Non che deu o enderezo que vai ter...? Tamén lle puideches dar o meu, apuntarllo, que o traías sabido, das miñas cartas...

-¡Uih, Herminia, iso de andar con señas...; iso aló, na feira! ¡Eu son de Caraño, da Carballamarela! ¡Pois eu, de Luaces, polo camiño de Sarille...! ¿Aquí? ¡Aquí toda a palla vai ao palleiro! ¿Quen coño se atopa aquí, neste formigueiro de La Habana, nesta hucha onde meten o gran que sobra no resto do mundo? Isto lévame a un pensamento no que andei estes días: Na nosa terra, como adoita facer frío, métense debaixo das mantas, sen privarse de nada, pois, se a colleita non chega..., ¡daquela os xatos para Barcelona, e os rapaces para Cuba! ¡Todo o fan para a feira, para facer cartos, coma quen cría e vende ranchos!

-¡Neviñas, tes cada cousa, cada ocorrencia...!

-¡Éche así! Pero volvendo ao conto do Nicasio: el ía máis aló, para un sitio que está ás aforas; o... , ¡o Mariñao! ¿Pero ti non o viches, daquela que chegou o barco, que lle dixen adeus, pois el seguía arriba, esperando que aparecese seu tío, que seica é un home de palabra, así que, tarde ou cedo, chegaría, e xuntaríanse!

-Neves, a min o que me interesaba naquel intre era levarte á mansión, prontiño, nun taxi, para non descoida-las miñas enfermas, para tardarlles o menos posible. ¿Pero, cómo dixeches, Mariñao...? ¿Non sería Marianao, que soa parecido?

-¡Pois, ata o será, que cando mo dixo acordeime do señor Mariano do Escouredo! Estouche boa se cansa de vir ao peirao na miña busca...!

-Muller, xa estarei ao tanto dos barcos; mesmo polo periódico, cando anuncien outra chegada de Galicia. En todo caso sempre podemos achegarnos a Marianao, e preguntar por alí, nas tendas, pois esa vila non é grande, e logo que tamén haberá galegos..., coma en todo Cuba!

Calaron e retornaron á mansión, mais polo camiño apenas falaron, que tiveron abondo con rumiar o xa falado.

Nas alpabardas

Pouco lle estorbou Queta ao Merton naquela residencia, naquela mansión das vinte estancias, con dez baños, pola que adoitaba circular, deambular, nas escasas horas que permanecía nela, pouco máis que para visitar fugazmente a Robynia, súa muller oficial, de paso que abría, que metía, que sacaba, a grandes mazos, daquela entrañable, idolatrada, sacrosanta, caixa Fortis, gardiana a saber de cantos misterios, ¡ademais daquel diñeiro graxento!, delictosos os máis deles, no seu despacho, sen sequera acordarse de que nunha das súas habitacións, das de hóspedes, concretamente na esquina do Leste, ¡na que miraba a España!, extinguíase, con grandes molestias, unha muller que formara parte, relativamente importante, daqueles gaños, e precisamente no sector dos ilícitos. Unha galeguiña aínda de bo ver, obreira, escrava, do amor, do amor por doses, taxado, en serie, minutado, naquela industria erótica que tan rendible lle resultou ao gringo, por anos, naquela rede de turismo vicioso, maioritariamente norteño. Ruleta, ron e ruba, ¡para ir rumbando, para quenta-los ánimos, para baleira-los petos!

Foran seis meses, escasos, en constante declive: Robynia, pola súa parte, a cotío, tutelándoa, infundíndolle esperanzas salvíficas; e Queta, a inefable, a sufrida Queta, arrincándolle follas ao calendario, ansiosa por chegar axiña ao día do seu particular xuízo, para comprobar por si mesma, escalamustrada de tantos fallos, a fiabilidade daqueles vaticinios relixiosos, tan fervorosos como cordiais, daquelas mulleres que a prepararon, que lle axudaron a morrer con fe e con dignidade.

Non é doado atoparse, fóra das tolemias suicidas, con persoas tan novas como era, aínda, Henriqueta, que tivesen tanta présa por facer a súa derradeira migración. Errante por natureza e por vocación; por necesidade, tamén, ¡tamén!, e, non obstante, atadiña e controlada, sempre, po-las trapelas, po-la sedela, daqueles gringos amorais, polifacéticos, auténticos cefalópodos de mil tentáculos, dispostos a vender a súa mercadoría, ¡allea!, ao mellor ofertante, pero nunca a esparexela, maiormente naqueles tugurios portuarios, de ventás acortinadas e de portas batedeiras.

Aquela moza, aquela galeguiña, que nunca chegou a saber se era con hache ou sen el, por moito que Henriqueta lle dixesen, pois ela o que é da Cara de Christus non pasara, mandárase mudar desde o seu Vilar, desde as abas daquel Pradairo, en plena adolescencia; máis nena que moza, máis anxo que diabro, obnubilada, pero máis cá ela seus pais, polas baladronadas e polo soar da prata daquel Capitán, volto de Cuba en mala hora, estrañamente en plena Guerra dos anos 1895-98, nun permiso cuarteleiro obtido a pretexto de arranxar na súa terra..., ¡nin se sabía qué!

Queta fórase de neneira con aquel amigo, con aquel veciño, para acabar de moza dos quintos, de neneira dos quintos, de mestra erótica. Ía branca, con brancura de costureira; e acabou negra, poxando, competindo coas negras, coas negras e coas mulatas. ¡Tamén coas mulatas, o mellor invento dos españois, segundo expresión habitual daqueles gringos, daqueles beneficiados de produto ibérico!

Máis alá do barco Henriqueta só viaxou, en definitiva, nas ilusións daqueles amores fugaces, simples galopadas sen desprazamento, quedándolle por facer aquel retorno ao seu Vilar, indefinidamente posposto, que era o único realmente importante na intimidade máis profunda do seu ánimo, a arela máis fonda desde que se viu do outro lado do Mar dos Sargazos, declarándose, sentíndose, tráxica e indefectiblemente, desterrada a partires do momento en que notou as molestias dos seus praceres, e por iso, incapaz de dar a cara, de dar un limpo ollar, na limpa parroquia do seu bautizo. Ben que llo confesara á súa afillada, doéndose, atafegada e sofrente polas consecuencias da calor sensual, naquela Cuba invadida de miasmas, sobrante de frescuras e carente de frescor; unha Cuba de difícil aclimatación, maiormente para a xente da montaña, para quen se criou con aires puros na frescura dunha serra, pois a Illa Juana de seu só ten unha, unha serra, unha imitación, e con iso e con todo, Maestra lle chaman.

...

-¿Herminia, qué fas con esa roupa de color ao lombo, ou non lle vas levar loito, co que cho ten merecido? ¡Anda que se chega a verte algún coñecido, vaia escándalo, qué non dirán de ti...!

Pero a curmá, Neves, recibiu cumpridas explicacións:

-Non, muller, pois á Queta non lle gustaría...; ¡e logo que, como nos está vendo, desde arriba, co xenio que tiña mellor me será compracela! Tanto que sufriu, miña pobre, tan resignada, mesmo lediña, téñoche por sabido que está no Ceo, así que non hai que sufrir polos que se salvaron..., ¡que ata será pecado!

-Certo é que ao final moitas esperanzas tiña diso, ou tal dicía..., ¡salvo que o finxise por levarlle a corrente á señora!

-Miña Neves, sufriuche o indicible, que ben o sabes; no corpo, pero tamén na alma. Confesouse e comungou semanalmente, que é outra atención que lle debo a Robynia, que tantas facilidades nos deu; e tamén ao curiña, ao mulato ese, don Ismael..., ¡outro santo!

-Mira ti que eu tamén lle daría esas grazas ao Merton, que este demoño non se meteu en nada, ¡cousa que tamén é de agradecer!

-¡Tamén, muller, tamén, pero non ten mérito, que o fixo sen querer, que este diaño non puido co rezo das catro...! Precisamente teño aquí, marcado, nesta Biblia, na que me regalou Robynia, o último salmo que lle lin á Queta, e sempre o deixarei así, marcado cunha estampiña, que che foi un milagre. Este salmo é de Isaías, e mira qué lindo é, mesmo un seguro da vida eterna:

Douche grazas, Señor, porque estabas anoxado comigo, pero calmouse a túa ira, e daquela consoláchesme. Velaí que Deus é a miña salvación; terei confianza e perderei o medo. O Señor é a miña salvación...

-¡Que oportuna che fun, Neviñas, pois aínda non acabara de lerlle este salmo e xa se lle aquietaron os seus olliños, coa paz dunha morte moi doce!

-¡Terás razón; -Neves, convencida a medias, que en cuestións de fe quedábase detrás das outras, pero recoñecíalles un ascendente, unha preparación, e por ende, unhas dotes de convencemento; -terás, muller, terás, e que Deus te escoite, pero..., iso de que a poñan a ollar as neves do noso Pradairo sen pasala, antes, pola lareira do purgatorio, non me coce no corpo!

Discutir coa Neves non era práctico, así que Herminia aproveitou aquela ocasión para falarlle doutro asunto de especial importancia:

-Neves, xa que falamos de miña tía, teño un recado para ti, que ademais corre présa: Insistiume, ata as últimas, en que rexeitemos do Merton, que o coñecía coma ninguén; que fuxamos del coma do lume, por días de vida, ¡ámbalas dúas!

-¿E logo, témonos que ir desta residencia, desta gran mansión, agora que me afixen á boa vida, e co mal que anda a señora?

-Non, muller, que tampouco é así, e non sexas extremada; o que ela quería, ¡o que quere desde o Ceo!, é que nos velemos do patrón, pero non só no sexual, coma dun castrón que é, senón, e tamén, en cuestión de cartos, que non nos encerelle cos seus chanchullos, pois a Queta ultimamente ben que a tentou para facela socia, non sei en qué cousas nin de qué maneira; incluso agora, recén, de enferma... ¿Valo entendendo? Este tipo é do que non hai, que trafica en todo: ron, mulleres, xogo, armas... A nosa Henriqueta sabíalle desas cousas, ¡e seguro que ben máis do que a propia lady, con todo ser a súa cónxuxe!

-Muller, se está no Ceo, como dis, desde alí non lle será difícil gardarnos..., ¡a pouco mando que lle desen!

-Neviñas, que chas tece o demo, pois cando remata coa la, urde con estopas, que arden mellor... O noso diaño, este diaño do Merton, non ten la, nin estopas, que eu saiba, ¡pero o que é labia...!

-¡Aquí non hai ovellas, nin ripan no liño, e para labia, cando rompo a berrar, berro tanto coma calquera, que sempre ufei coma os homes!

Coa Neves non se podía conversar de certas cousas, e menos en metáforas.

-Neviñas, que non é ao pé da letra... ¡Boh, deixémolo! Pero, non, que temos que afondar nesta situación: Mentres viva a lady, e nós con ela, aquí, ao seu redor, ao seu amparo, non teremos perigo, ou relativo, que ela tampouco pode facer demasiado, que só viven xuntos para garda-las formas e para facerse pasar por un señor importante, para alternar cun certo tipo de persoas... Coido que ela sabe, de sobra, o que pasa neses hoteis, pero, paradoxicamente, esta é unha muller fiel, coido que xa con exceso, e con esperanzas de convertelo, ¡que por algo lle aguanta o que lle aguanta!

Neves, categórica, explosiva:

-¿Fiel? ¡Tamén o son os cans, e así lles vai, que algúns viven peor có lobo! Eu, de min para ela, tiráballe un peido, e íame de volta, cos meus!

-Neves, contrólate nos teus falares, que estamos en La Habana, neste mundo civilizado, ¡no Novo!

Aquela rotundidade, tan característica da Neves, non compaxinaba cos panos quentes das outras, das dúas, pois Agar, o que é en liortas domésticas nin entraba nin saía, atenta ás súas potas e á súa mesada, que ben se lembraba de que seus pais foran escravos dos españois, así que, ¡gringos ou españois, pouco máis, pouco menos! Fóra diso, a problemática agarena circunscribíase á súa santería, cos compañeiros de raza, cos amigos de color, na que se sentía evadida daquel mundo alleo, prestado, forzado, ao que os levaran, definitivamente, sen posibilidades nin esperanzas de retorno ás raiceiras, que os brancos, máis ou menos limitadas, pero tíñanas; ela, alí, naquelas barracas, naqueles bohíos da súa santería, acendía vela tras vela, un por un, a tódolos seus orishas, Yemayá, Oshún, Elegguá, Obbatalá..., e de paso canturreaba, cos afíns, nunha liturxia sincrética, evasiva, conformista, que a desconectaba radicalmente das negras filosofías, simplistas, daqueles brancos tan farfalláns, auténticos tragamouros!

Para ela, a pesares daqueles tempos de liberdade, que precisamente se iniciaran coincidentes co seu natalicio, era unha paréntese medio consolidada; medio, tan só, así que aínda non lles chegara o momento de facer as paces cos outros, cos do hemisferio Norte.

Agar adoraba na Robynia, e tampouco lle caía mal Herminia, pero facíao coas razóns do gato, en graza dunha convivencia tolerante, e incluso simpática, que xa era moito nun ambiente no que, principalmente para os da súa raza, quedaban, resoaban, os berros, as imprecacións, do negreiro, e mailos relampos das trallas vergalludas.

Neves, despois dunha longa meditación, obsesionada con aquel diaño do patrón, do que tampouco era doado librarse:

-Con todo o que me dixeches, eu volvo ao de antes, que non se me vai da cabeza: ¿Por qué non se larga esta muller, xa que é inglesa, e daquela morre na súa casa, coa xente dela, tan de títulos e tan rica que dis que é? ¡O que é, é boba!

-Neves, ti rebrotas polas esporas, coma os fentos... Vouche dicir algo definitivo, que así, de aquí en diante, pensarás tan só no teu traballo, que é a mellor forma, o xeito perfecto, de axudarlle a Robynia a estar contenta; ¡se non feliz, polo menos contenta! Para ela, boa comida e pouca conversa, que ti, sen querer, es tan directa que, ao menor descoido, ráscala, ráñeslle na ferida. Pero máis che digo: Que se o Merton ve todo en orden, algo de calor fogareño notará, e menos andará por fóra, ás alpibardas, que así dicía miña nai referíndose ao seu Manuel. Nolas dúas temos que face-las cousas ben feitas, e con graza, con simpatía, superándonos de día en día, a prol dos dous, e non só da señora, que as cousas boas, de ben feitas, trábanse, e con iso fan un tecido amable. Ela vai disimulando canto pode, maiormente diante nosa, pero apesárase cando non lle vén ás horas normais; ¡normais no seu costume, claro!

-Este logo é peor có teu Manuel...

-Si, Neves, por suposto que si. E mira ti por onde, para fuxir do remol, caín no lume, pero hai que aturalos, pois o que paga, manda, e por veces, tiraniza, ¡que a vida do emigrante ten as súas cruces! Ti estás advertida, así que vaite superando, incluso nese xenio tan enrabechado, nese pronto que tes. ¡Faino polas ánimas do Purgatorio, que por elas cho pido!

A curmá amoscouse con tanta insistencia, con tantas advertencias:

-Herminia, xa me tes escaldada: ¿Que che fixen para que tanto bourees? Fálasme dunha maneira tan fera que nin que eu tivese parte nesas leas, nas deles, e ben ves que vou facendo as cousas..., ¡polo menos, con ganas!

Deulle unha aperta, afagando nela:

-Fas, muller, fas; ben o sei, que de premio douche esta aperta, pero sempre podemos mellorar, que esa é a miña promesa, a de cada día cando me encomendo a Deus. ¿Enténdelo? ¡Daquela, avante toda, que é como dicía aquel capitán do barco que me trouxo!

Recargadas as pilas, pacificados os ánimos con aquelas reflexións, Neves pasou a outro asunto, un tema anteriormente aparcado:

-Curmanciña, que me ías contar non sei qué de non sei qué cousa; antes, antes de poñerte enrabechada comigo..., ¡feita unha mestra!

-Fareino, si, pero, se te vas da lingua..., ¡córtocha! E non é un dito de mestra senón unha advertencia da madriña, que á forza de chamarlle así, xa estou convencida de que foi ela a que me levou á pía do bautismo..., ¡no seu día!

Neves engurrouse dos ombros ante aquela reiteración, ante a inevitabilidade daquelas cardas de súa curmá.

Mira, Neves, -continuou Herminia, -o caso é que, fóra deses hoteis e do diñeiro co que estea operando nos seus contrabandos, seica o teñen todo camuflado, a nome da Lady, con capitulacións matrimoniais que se di: casas, accións, contas...; ¡nin che sei, pero moitísimo, unha fortuna! Desta maneira, por esas comenencias, que o fan para que el non teña un embargo, moito non se queren, pero..., ¡aguántanse! ¿Con isto coñecido, enténdelo algo mellor? ¿Decátaste? En calquera caso, xa sabes aquel refrán que di, auga que non vas beber...

Neves, cos ollos coma pratos, non daba creto daquela situación, para ela insólita, inaudita, e impacientouse por preguntarlle a Herminia:

-¿Como é que ese home..., tal cousa fix